Serie: Geen zicht op Israël (inleiding)
Door Karel van der Plas -
8 januari 2026
Israël is altijd een heet hangijzer geweest binnen de kerk. Hoewel spreken over Israël ná 7 oktober 2023 nog lastiger is geworden, hebben we als christenen het onderwerp altijd al willen negeren. Israël… wat moet je ermee? ‘Veel te gespannen voor nu en Bijbels gezien iets van vroeger.’ Of liggen de dingen anders?
Al vanaf de eerste eeuwen heeft de kerk moeite gehad met Israël. Jezus is de kern van ons geloof, de spil waar alles omdraait, en het Joodse volk heeft Hem niet erkend en zelfs verworpen. Hoe kunnen zij dan nog langer volk van God zijn? Nee, zei de kerk, de rol van Israël is uitgespeeld. De kerk is het nieuwe volk van God, het ‘ware Israël’. De rol van het fysieke Joodse volk, het land Israël en ook de stad Jeruzalem waren uitgespeeld.
Hoe lees je ‘Israël’?
Hoewel de kerk al snel deze richting insloeg, de Bijbel bleef onveranderd. En dat Woord sprak geregeld over Israël. Hoe moesten we dit alles dan nu lezen? Daar formuleerden de kerkvaders verschillende antwoorden op. De bekendste: waar je Israël leest, moet je de kerk lezen – de kerk is tenslotte het ‘ware Israël’. Maar dit vervangingsdenken – kerk als het ‘ware Israël’ in plaats van het etnische Israël – is niet de enige manier die in de kerkgeschiedenis opduikt. De christelijke theologie heeft ook andere manieren en modellen geformuleerd om Israël uit het bootje te gooien. En daar gaan we induiken!
Nee, zei de kerk, de rol van Israël is uitgespeeld. De kerk is het nieuwe volk van God, het ‘ware Israël’.
7 modellen
In deze artikelenserie wil ik 7 modellen langsgaan die in de loop van de eeuwen ontstaan zijn in de christelijke theologie. Telkens hebben de modellen hetzelfde doel: Israël mag geen rol spelen in ons geloof – en als dat het wel doet, dan hooguit als waarschuwing of als donkere tegenhanger voor de kerk. De modellen die we langsgaan zijn:
- Vervangings-model
- Illustratie-model
- Evolutie-model
- Religie-model
- Typologie-model
- Vervullings-model
- Onderdrukker-model
Nog een laatste inleidende opmerking: modellen maken complexe informatie helder. Maar de keerzijde is dat je daarmee tekortdoet aan de werkelijkheid. De scheidslijnen die ik trek zijn hulpmiddelen, geen vaststaande grenzen. In de praktijk van ons geloof en theologie blijken de modellen door elkaar heen te lopen. Daarom is deze opdeling ook anders te maken tot meer of minder modellen. Meer dan naar volledigheid is gestreefd naar opheldering.
