Serie: Geen zicht op Israël - het typologiemodel verklaard

Typologiemodel – dat is de naam van ons vijfde model uit de serie ‘Geen zicht op Israël’. Deze lastige naam komt van het begrip ‘type’, en dat is precies waar dit model omdraait. Israël, de landbelofte, de besnijdenis, de feesten – noem maar op – worden allemaal slechts gezien als type van Christus en de kerk. De vraag is natuurlijk: doet dit wel recht aan de Bijbelse boodschap van Gods trouw aan Israël?

We zouden dit model ook het ‘allegoriemodel’ kunnen noemen – nog zo’n lastige term. Een allegorie is een verhaal, persoon of object dat symbool staat voor iets anders. Het is een manier van Bijbellezen die veel christenen (vaak onbewust) hanteren: het land wordt een beeld van de hemel, Jeruzalem een symbool van de gemeente en Israël een voorafbeelding van het volk van God uit alle volken. Telkens is een facet uit het Oude Testament een ‘voorafschaduwing’ van iets uit het Nieuwe Testament.

Typologie in de Bijbel

Nu denk je misschien: zo’n typologische manier van uitleg gebruikt de Bijbel toch zelf ook? En dat klopt. Neem de tempel: die wordt inderdaad ook gebruikt als beeld voor alle gelovigen (onder andere 1 Korintiërs 3:16 en Efeziërs 2:19-22). Zelfs Jezus spreekt over zichzelf in termen van de tempel (Johannes 2:19-21). Ook elders zien we dit terug: het Pesachlam is een type van Jezus (1 Korintiërs 5:7) en Paulus ziet Israëls doortocht door de Rode Zee als een beeld van de doop (1 Korintiërs 10:1-2).

Typologie en allegorie komen dus voor in de Bijbel. Cruciaal is echter dat geen enkele apostel de oorspronkelijke, letterlijke betekenis loslaat. Dit sluit aan bij het Joodse denken, waarin meerdere lagen naast elkaar bestaan: niet óf-óf, maar én-én. Dat de tempel ook kan verwijzen naar de gemeente, doet niets af aan zijn concrete betekenis als plaats in Jeruzalem waar God wil wonen. Hetzelfde geldt voor de besnijdenis: de ‘besnijdenis van het hart’ heft de fysieke besnijdenis niet op. Die innerlijke dimensie wordt al genoemd in Deuteronomium 10, zonder dat daarmee het uiterlijke teken wordt gerelativeerd.

“Bezig zijn met Israël zou ‘oudtestamentisch’ zijn: bezig met ‘schaduwen’ en ‘typen’.”

Grieks denken

Typologie op zichzelf is dus niet het probleem. Dat ontstaat pas wanneer het verandert in een óf-óf-denken, waarbij de fysieke werkelijkheid ondergeschikt wordt gemaakt aan de geestelijke. Dan wordt het aardse gezien als iets tijdelijks dat uiteindelijk plaatsmaakt voor een ‘hogere’ werkelijkheid. Op dat moment verschuift bijbelse typologie naar iets anders.

Opvallend is hoe sterk deze manier van denken lijkt op de filosofie van Plato. In zijn ideeënleer maakt hij een scherp onderscheid tussen de zichtbare en de onzichtbare werkelijkheid. De materiële wereld is slechts een afspiegeling, een schaduw van de ware, geestelijke realiteit. Dit Griekse denken heeft al vroeg invloed gehad op de kerk: het Oude Testament wordt gezien als schaduw, het Nieuwe Testament als werkelijkheid. Het aardse raakt ondergeschikt aan het hemelse, en concrete beloften worden geestelijk hervertaald. Zo wordt de landbelofte aan Israël niet langer verstaan als een blijvende, concrete belofte, maar als een verwijzing naar de hemel. Israël zelf verdwijnt naar de achtergrond, terwijl de kerk de plaats inneemt als de ‘werkelijke’ vervulling.

“Maar wie de héle Bijbel serieus neemt, dus ook het Oude Testament, ontdekt een God die zich verbindt aan een volk en een land, en daar concrete beloften aan geeft.”

Waarom dit ertoe doet

Door dit typologiemodel is, vaak onbewust, Israël en alles wat daarbij hoort naar de achtergrond geschoven. Bezig zijn met Israël – en dat hoor je nog steeds – zou ‘oudtestamentisch’ zijn: bezig met ‘schaduwen’ en ‘typen’.

Maar wie de héle Bijbel serieus neemt, dus ook het Oude Testament, ontdekt een God die zich verbindt aan een volk en een land, en daar concrete beloften aan geeft. Beloften die zowel een fysieke als een geestelijke dimensie hebben – een lijn die ook door het Nieuwe Testament heenloopt.

Typologie kan ons helpen; de Bijbel reikt het zelf aan. Maar zodra het verandert in een systeem waarin het concrete wordt opgeheven, verliezen we iets wezenlijks. Dan wordt de schaduw belangrijker dan de werkelijkheid die God zelf heeft gesproken. Want die werkelijkheid blijft Gods onwrikbare trouw aan het fysieke volk Israël. We moeten oppassen dat we die werkelijkheid niet tot een schaduw maken.