Bijbelstudie: Lezen met terugwerkende kracht (1)

In deze serie van zes Bijbelstudies wil ik met jullie, de lezers, de evangeliën lezen zoals de eerste christenen dat deden: terugkijkend vanuit het leven, sterven en de opstanding van Jezus.

Door vanuit dat perspectief te lezen, krijgen de oude woorden en verhalen van Israël ineens een diepere laag. Een laag die volgens de evangelisten pas achteraf zichtbaar wordt. We zien dan bijvoorbeeld hoe de boeken van Mozes, de profeten en de psalmen samen een groter verhaal vertellen waarin Jezus wordt herkend als de beslissende openbaring van de God van Israël. In deze serie wordt duidelijk dat de Bijbel geen verzameling is van losse teksten maar dat het één geheel is waarin God de beloften aan Israël vervuld. Voor deze serie maak ik gebruik van het boek van Richard B. Hays, Reading Backwards: Figural Christology and the Fourfold Gospel Witness.

Introductie

Als je het Nieuwe Testament leest en in het bijzonder de vier evangeliën dan valt je al snel op dat ze voortdurend verwijzen naar het Oude Testament. Soms met duidelijke citaten, soms heel subtiel, bijna tussen de regels door. Steeds komen de boeken van Israël opnieuw naar voren. Dat is niet zomaar iets wat opvalt maar een belangrijke aanwijzing dat de evangelisten het Oude Testament aan het interpreteren waren. Zij ontdekten dat wat Christus gedaan heeft past in het grotere plan van God met de wereld. Zij zagen dat het Oude Testament en haar beloften niet is afgeschaft of vervangen, maar juist opnieuw gelezen en verdiept moeten worden.

Schreven Mozes, Jesaja of de psalmdichters dan bewust over Jezus? Nee, dat niet. De verbinding wordt pas zichtbaar achteraf. En de evangelisten maken dat duidelijk. Zoals je pas na afloop van een verhaal het geheel overziet, zo ontdekken de evangelisten pas na Pasen hoe diep de lijnen naar het Oude Testament lopen.

Vier evangeliën, vier stemmen

Elke evangelist doet dit op zijn eigen manier. Marcus doet dit vaak impliciet: hij gebruikt taal en beelden uit het Oude Testament zonder ze expliciet te citeren. Zo wordt Jezus weergegeven als iemand met kenmerken die in het Oude Testament bij God zelf horen. Matteüs leest de Thora door Jezus heen en laat zien hoe Jezus niet tegenover de wet staat, maar haar betekenis verdiept en tot haar doel brengt.

Lucas plaatst Jezus nadrukkelijk in het verhaal van Gods trouw aan Israël. Jezus is degene die Israël verlost, maar tegelijk opent Lucas het perspectief naar de volken. Naar jou en naar mij. Johannes gaat misschien wel het verst: hij verbindt Jezus rechtstreeks met Gods aanwezigheid, bijvoorbeeld door tempelbeelden en wijsheidstaal toe te passen op Jezus.

“Zoals je pas na afloop van een verhaal het geheel overziet, zo ontdekken de evangelisten pas na Pasen hoe diep de lijnen naar het Oude Testament lopen.”

Waarom is deze manier van lezen belangrijk?

Zo naar het Nieuwe Testament kijken is niet iets wat verzonnen is maar het hart van het evangelie zelf. Zonder deze manier van lezen valt niet te begrijpen waarom de eerste christenen Jezus niet alleen als Messias zagen, maar ook als de belichaming van de God van Israël. Het gaat bij Jezus niet om iets nieuws maar om eeuwenoude beloften die in vervulling gaan. De God van Israël doet wat Hij belooft en die belofte gaat door. Zelfs tot op de dag van vandaag. Ik neem je mee in een aantal concrete voorbeelden waarin we het Nieuwe Testament gaan lezen door de ogen van evangelisten zelf. En hoewel het nog lang geen Pasen is, maken we misschien wel iets mee wat de Emmaüsgangers meemaakten: Dat ons hart gaat branden als we de Schriften openen met Jezus in ons midden (Lucas 24:32).