In Israël wordt zwaar gestreden voor de heiligheid van de Sjabbat. Soms krijg je een steen achternageworpen als je in de auto rijdend de Sjabbat overtreedt. Maar Sjabbat blijft een bron van hernieuwde zielekracht. Afgelopen zaterdag lazen we in de synagoge over deze verplichte rust, die in de Thora duidelijk als voorschrift van dierenrust wordt beschreven. De Thora heeft duidelijk oog voor de dieren. Maar waarom staan zij hier zo centraal?

Geen willekeurige dieren

Wie de woorden uit Exodus aandachtig leest, ziet iets opmerkelijks. De rustdag wordt niet alleen gemotiveerd met verheven theologie of kosmische symboliek, maar ook met iets dat bijna alledaags lijkt: “opdat uw os en uw ezel rusten”. Is dat de kern van een gebod dat behoort tot de fundamenten van ons geloof, dat weerklinkt in de Tien Geboden en geworteld is in de scheppingsorde zelf?

Juist hier openbaart zich de diepte van de Sjabbat. De Thora spreekt nooit oppervlakkig. Wanneer zij concrete beelden gebruikt, wil zij ons iets leren dat verder reikt dan de letterlijke betekenis. De os en ezel zijn geen willekeurige dieren. De os belichaamt kracht, voortstuwing, onstuimige energie. Hij ploegt, trekt en drijft vooruit. De ezel daarentegen staat voor koppigheid, traagheid en weerstand. Hij plant zijn hoeven in de grond en weigert te bewegen. Twee tegengestelde krachten: agressieve daadkracht tegenover hardnekkige traagheid. Laten wij eerlijk zijn: beide leven in ons.

Twee krachten in de mens

De moderne Israëliër kent de innerlijke os maar al te goed. Wij bouwen, verdedigen, ontwikkelen en vechten voor onze plaats in de wereld. De economie draait dag en nacht. De hightech bloeit. Het verkeer raast. Ambitie en prestatiedrang zijn onze tweede natuur geworden. Maar tegelijk kennen wij ook de innerlijke ezel: vermoeidheid, koppigheid, het zich ingraven in standpunten en het niet willen luisteren naar de ander.

Zes dagen per week worden wij voortgetrokken door deze innerlijke krachten. Wij hollen van taak naar taak. Wij reageren op berichten, deadlines, dreigingen en verwachtingen. Zelfs onze vrije tijd is gevuld met prikkels. Wanneer staan wij werkelijk stil om onszelf onder ogen te komen?

Niet alleen jij moet rusten. Ook jouw os en jouw ezel moeten rusten. De Sjabbat is geen technische pauze om batterijen op te laden zodat wij daarna nog efficiënter kunnen functioneren. Het is een radicale onderbreking van het systeem. Een heilige stilstand waarin onze drijfveren tot rust komen. De telefoon zwijgt. De wegen worden leeg. De handel stopt. Het land ademt.

Een land dat moet leren stoppen

En in die stilte gebeurt iets wat in geen enkele andere samenleving op nationale schaal plaatsvindt: wij worden onszelf gewaar. Wanneer de uiterlijke arbeid stilvalt, worden de innerlijke bewegingen zichtbaar. Zonder de druk van productie en prestatie kunnen wij ons afvragen: waar wordt mijn kracht eigenlijk voor gebruikt? Is mijn innerlijke os een werktuig voor gerechtigheid en opbouw – of voor ego en overheersing? Wordt mijn koppigheid ingezet om trouw te blijven aan waarheid – of om verandering te blokkeren uit angst?

De Thora leert ons niet dat deze karaktertrekken slecht zijn. Integendeel. Kracht is heilig wanneer zij gericht wordt op het goede. Standvastigheid is heilig wanneer zij de waarheid beschermt. Maar zonder bewustwording worden deze eigenschappen blinde krachten die ons beheersen. Sjabbat schenkt ons de ruimte om bewust te kiezen.

Daarom is de rust van dieren geen randdetail. Het is een metafoor met nationale implicaties. Een samenleving die zelfs haar werkdieren rust gunt, erkent dat leven meer is dan productie. Zij erkent dat macht begrensd moet worden. Dat vooruitgang niet heilig is. Dat ook de sterkste krachten onderbroken moeten worden om niet destructief te worden.

Waarom Sjabbat geen luxe is

In een land dat permanent onder spanning staat – militair, politiek, economisch – is Sjabbat geen luxe maar een noodzaak. Zij is het wekelijkse herstel van morele oriëntatie. Zonder die onderbreking dreigt zelfs de meest rechtvaardige strijd haar ziel te verliezen.

Wie op Sjabbat door Jeruzalem of Bnei Brak rijdt en kinderen ziet spelen op lege straten, aanschouwt een profetisch visioen in miniatuur. Geen sirenes. Geen motorgeraas. Geen koopwoede. Alleen stemmen, zang, familie, studie, gebed. Een volk dat collectief erkent: wij zijn geen slaven van arbeid. Wij zijn geen radertjes in een machine. Wij zijn schepselen van G’d.

Daarom wordt er in onze dagen zo fel gestreden om de publieke Sjabbat te bewaren. Het gaat niet om dwang of nostalgie. Het gaat om de ziel van de natie. Wanneer de openbare ruimte op de zevende dag verandert in een kopie van de zes werkdagen, verliezen wij iets onherstelbaars: de gedeelde ervaring van heilige tijd.

Sjabbat is het sociale hart van Israël. Zij beschermt de zwakken – mens en dier. Zij tempert de sterken. Zij schept gelijkheid, want rijk en arm, werkgever en werknemer, nieuwkomer en geboren Israëliër delen dezelfde rust. Zij herinnert ons eraan dat vrijheid niet bestaat uit onbegrensde activiteit, maar uit het vermogen om te stoppen. De os en de ezel hebben hun rust nodig. Maar nog meer hebben wij die rust nodig.

Want alleen in de stilte van de Sjabbat ontdekken wij wie wij werkelijk zijn – en wie wij geroepen zijn te worden.