De vervangingstheologie heeft de kerk eeuwenlang diep beschadigd. Kort gezegd komt deze leer erop neer dat de kerk de plaats van Israël heeft ingenomen. De beloften aan Israël zouden nu uitsluitend voor de kerk gelden, terwijl het Joodse volk zijn bijzondere plaats in Gods heilsplan zou hebben verloren. Die gedachte heeft niet alleen het Bijbellezen beïnvloed, maar ook bijgedragen aan een geschiedenis waarin Joden werden gemarginaliseerd, vervolgd en buitengesloten.

De meeste orthodoxe christenen nemen tegenwoordig nadrukkelijk afstand van die leer. Romeinen 11 laat daar ook weinig ruimte voor. Paulus vergelijkt gelovigen uit de volken met wilde takken die zijn geënt op de edele olijfboom van Israël. Niet de boom is vervangen, maar wij zijn erbij gekomen.

De verdringingstheologie

Toch bekruipt mij de laatste tijd het gevoel dat we een nieuwe term nodig hebben. Niet omdat de klassieke vervangingstheologie terug is, maar omdat zich een andere ontwikkeling aftekent. Ik noem die ontwikkeling: de verdringingstheologie.

Twee veelzeggende voorbeelden

Ik wijs op twee voorbeelden die dit probleem zichtbaar maken. Vorig jaar kwam naar buiten dat ds. Willem Glashouwer niet langer welkom is als voorganger in de Nieuwe Kerk in Utrecht. Officieel gaat het niet om zijn liefde voor Israël alleen. Toch valt moeilijk te ontkennen dat juist zijn uitgesproken verbondenheid met Israël hierbij een rol speelt. Een predikant die jarenlang zonder problemen voorging, blijkt ineens niet meer te passen.

Vrijwel gelijktijdig ontstond vorige week op de New Wine-conferentie ophef over twee reclamebanners van Christenen voor Israël. Ze maakten reclame voor de tentoonstelling Dieper dan je denkt, een expositie over de Bijbelse en Joodse wortels van het christelijk geloof. Nadat één banner was beklad met het woord 'genocide' en bezoekers bezwaar maakten, besloot de organisatie de doeken om te draaien.

Het ging hierbij nadrukkelijk niet om een politieke campagne, maar juist om een tentoonstelling over Romeinen 11 en de Joodse wortels van het christelijk geloof. Toch was zelfs dát blijkbaar te gevoelig geworden. De banners verdwenen omdat hun aanwezigheid onrust veroorzaakte.

Voor de goede vrede?

Het thema van de New Wine-conferentie luidde: 'Voor de goede vrede'. Een prachtig thema. De Bijbel roept ons immers op vredestichters te zijn. Maar vrede is iets anders dan spanning vermijden. In de Bijbel ontstaat vrede niet doordat waarheid wordt afgezwakt, maar doordat waarheid en liefde samen optrekken. Jezus vermeed conflicten niet. De apostel Paulus overigens ook niet. Zij zochten verzoening, maar nooit ten koste van de waarheid.

Wanneer vrede betekent dat uitingen over de Joodse wortels van ons geloof worden omgedraaid omdat ze gevoelig liggen, wordt vrede een compromis om gedoe te voorkomen. Dat raakt ook aan de jaarlijkse Israëlzondag. In veel protestantse kerken wordt op de eerste zondag van oktober stilgestaan bij Gods blijvende verbondenheid met Israël en bij de Joodse wortels van het christelijk geloof. De dag is bedoeld als moment van bezinning op Romeinen 9 tot en met 11 en op de plaats van Israël in Gods heilsplan. Zo'n zondag kan in de toekomst onder druk komen te staan wanneer alles wat met Israël te maken heeft steeds sneller als politiek of polariserend wordt gezien.

Mijn vrees is dat we de komende jaren dit steeds vaker zien gebeuren binnen kerkelijk Nederland. ‘Ik vrees dat ik binnenkort bij het laten zingen van een psalm eerst moet uitleggen wat er met 'Israël' bedoeld wordt. Zo hoog loopt het bij sommigen op’, schreef dominee Marnix van der Sijs in een artikel over Israëlzondag. Het is wachten op kerkenraden die Israëlzondag schrappen om spanningen weg te masseren. Zie hier: de verdringingstheologie.

De olijfboom vergeten

Paulus gebruikt in Romeinen 11 een indrukwekkend beeld. Gelovigen uit de volken zijn als wilde takken geënt op de edele olijfboom van Israël. Niet andersom. Dat betekent dat de kerk haar wortels buiten zichzelf heeft. Onze geschiedenis begint niet in Rome, Genève of Utrecht, maar bij Gods verbond met Israël. Daarom is het noodzakelijk om het beeld van de olijfboom vast te houden. Dat vormt de wortel waaruit wij leven.

Als de verdringingstheologie steeds meer ruimte krijgt, blijft Romeinen 11 misschien nog wel in onze Bijbels staan, maar verdwijnt de olijfboom langzaam uit ons kerkelijk bewustzijn. We spreken nog over Jezus, maar steeds minder over Zijn Jood-zijn. We lezen het Nieuwe Testament, maar raken vervreemd van het Oude. We noemen ons christenen, maar vergeten waarop wij geënt zijn. En een kerk die haar wortels vergeet, verliest uiteindelijk ook haar vrucht.

Deze opinie is met toestemming overgenomen van Cvandaag.