Dit jaar is die voorbereiding echter anders. De achtergrond is niet alleen de lentezon boven Jeruzalem, maar ook het zware geluid van oorlog. Sirenes, nieuwsberichten, reservisten die plotseling weer worden opgeroepen. Families waarin een vader of zoon aan het front staat.

En toch – misschien juist daarom – barst hier de voorbereiding op Pesach los met een intensiteit die men bijna niet kan beschrijven. Want Pesach is niet alleen een herinnering aan het verleden. Het is een levend verhaal over geloof.

Pesach als feest van geloof

Pesach symboliseert volgens de Joodse traditie vooral de dimensie van geloof. Niet een abstract geloof, maar het vermogen van de mens om met G’d te leven en Zijn aanwezigheid in het dagelijkse bestaan te herkennen. In de mystieke structuur van de Sefirot (hemelse sferen) wordt Pesach verbonden met de eigenschap van G’ddelijke goedheid en barmhartigheid.

De naam Pesach komt van het Hebreeuwse werkwoord pasach: “voorbijgaan”. Toen de laatste plaag Egypte trof, ging G’d voorbij aan de huizen van de Israëlieten. Volgens de overlevering woonden niet alle Joden toen uitsluitend in het gebied Gosjen. Velen waren gedeeltelijk of geheel geïntegreerd in de Egyptische samenleving.

Toch gebeurde er iets dat de geschiedenis veranderde. De Israëlieten markeerden hun deurposten met het bloed van het Pesach-offer. Het was niet alleen een teken van bescherming. Het was een openbare verklaring: Hier woont een Joodse familie.

Identiteit in moeilijke tijden

In zekere zin is dat moment verrassend actueel. Ook vandaag hangt er aan de deurpost van elk Joods huis een mezoeza. Een klein kokertje, nauwelijks zichtbaar voor wie er achteloos voorbijloopt. Maar voor wie het begrijpt, is het een verklaring van identiteit.

In tijden van toenemend antisemitisme – en zeker in tijden van oorlog – kan het moed vergen om zichtbaar Joods te leven. Toch gebeurt precies dat hier in Israël. De ramen worden gezeemd. Keukenkasten worden leeggehaald. Gerezen voedsel wordt verbrand of verkocht. Kinderen oefenen de vier vragen van de tradionele Sederviering, de vertelling ’s avonds laat over de Exodus uit Egypte. Alsof het hele land zegt: Wij hebben dit al eerder meegemaakt.

De vier bekers van verlossing

Op de sederavond drinken wij vier bekers wijn. Zij verwijzen naar vier uitdrukkingen van verlossing uit de Thora:

• VeHotzeiti – Ik heb jullie uitgeleid
• VeHitzalti – Ik heb jullie gered
• VeGa’alti – Ik heb jullie verlost
• VeLakachti – Ik heb jullie tot Mijn volk genomen

Deze vier fasen beschrijven niet alleen een historische gebeurtenis. Zij beschrijven ook het innerlijke proces van een mens. Want bevrijding gebeurt zelden in één moment. Soms wordt een mens eerst uit een moeilijke situatie gehaald. Pas later begrijpt hij werkelijk wat er gebeurd is. En nog later groeit het besef dat het leven een diepere richting heeft gekregen. Daarom is Pesach niet alleen een verhaal over een nacht van wonderen. Het is ook een verhaal over veertig jaar in de woestijn.

Geloof groeit zoals wijn

Ook de vier bekers wijn, die iedereen moet drinken op de Sederavond, vertellen een verhaal. Druiven geven onmiddellijk sap wanneer zij worden geperst. Maar wijn heeft tijd nodig. Hij moet gisten. Rijpen. Zich ontwikkelen. Zo groeit ook geloof. Geloof ontstaat niet in één ogenblik. Zij groeit langzaam – door ervaringen, door moeilijke momenten, door de ontdekking dat er zelfs in chaos een verborgen orde bestaat.

De Talmoed zegt: “Wanneer wijn binnenkomt, komen geheimen naar buiten.” Op dezelfde manier kan geloof verborgen lagen van het leven onthullen.

Wonder en natuur

Pesach leert ons nog iets. Het verschil tussen wat wij een wonder noemen en wat wij natuur noemen, is vaak slechts een kwestie van gewoonte. De zon komt iedere dag op – en daarom noemen wij het geen wonder. Er worden kinderen geboren – en daarom vergeten wij hoe buitengewoon dat eigenlijk is.

De uittocht uit Egypte herinnert ons eraan dat het hele bestaan doordrongen is van betekenis. Dat achter de zichtbare werkelijkheid een diepere orde schuilgaat.

Een land dat zich voorbereidt

Wanneer men nu door de straten van Jeruzalem loopt, ziet men iets merkwaardigs. Aan de ene kant staan soldaten met wapens bij bushaltes. Aan de andere kant lopen gezinnen met dozen matses uit de supermarkt. De spanning van oorlog en de voorbereiding op Pesach bestaan naast elkaar. Maar misschien is dat juist de diepste betekenis van het feest. Want Pesach ontstond niet in een tijd van rust. Het ontstond midden in slavernij. Midden in onzekerheid.

Het geheim van Joodse standvastigheid

Misschien is dat het geheim waarom Pesach hier in Israël, ondanks alles, zo intens wordt voorbereid. Niet omdat men de werkelijkheid ontkent. Maar omdat men het grotere geheel ziet. Het Joodse volk heeft vele farao’s overleefd, ballingschappen, vervolgingen en oorlogen. En toch, ieder jaar opnieuw, zitten families rond de Seder-tafel en vertellen hetzelfde verhaal: wij waren slaven. En onmiddellijk daarna: nu zijn wij vrije mensen.

Het is geen naïef optimisme. Het is de stille overtuiging dat de geschiedenis niet alleen wordt geschreven door legers en politiek, maar ook door geloof, herinnering en hoop. En daarom gebeurt hier in Israël elk voorjaar hetzelfde wonder. Terwijl de wereld soms donker lijkt, worden de tafels gedekt, de matzes gebroken en de vier bekers gevuld. En het volk dat ooit Egypte verliet, vertelt opnieuw het verhaal van vrijheid.

Bekijk ook deze uitzending over Pesach. Tijdens de viering van de Sederavond, de eerste avond van Pesach, wordt op een gegeven moment ook een beker wijn voor Elia ingeschonken. Waarom een beker voor Elia? Drs. Kees de Vreugd beantwoordt deze vraag aan de hand van Maleachi 4.