Itai loopt naast me. Hij laat me een foto zien van zijn beste vriend, Daniel. Daarna lopen we samen een betonnen schuilplaats langs de weg in. Hier zochten jongeren dekking. Bijna iedereen die binnen zat, werd koelbloedig doodgeschoten. Ik vraag hem me te vertellen wat er die ochtend gebeurde. De pijn staat op zijn gezicht geschreven. Dat was twee jaar geleden. Deze week is het drie jaar geleden: 7 oktober 2023.

Een land dat stilstaat

Hoe herdenk je een dag die nooit echt voorbij is gegaan?

De wereld kent 7 oktober als de dag van het bloedbad. Maar voor Israël was het nooit één dag.

Het was het begin van twee jaar. Eerst de schok: ruim 1.200 doden. Dan 251 gijzelaars in Gaza, en de emotionele achtbaan die volgde. Kleine groepjes kwamen thuis, en we huilden van blijdschap. Er kwamen kisten terug, en we rouwden. Op 20 februari 2025 brak het hart van het hele land, toen de lichamen van de 4-jarige Ariel Bibas en zijn broertje Kfir, nog geen jaar oud, werden overgedragen door Hamas.

Op 13 oktober 2025 kwamen de laatste twintig levende gijzelaars thuis. Het Gijzelaarsplein in Tel Aviv stroomde zo vol dat de wegen dicht moesten. We haalden opgelucht adem. Maar zolang er nog lichamen in Gaza lagen, was het niet voorbij.

Op 26 januari 2026 kwam als laatste het lichaam van Ran Gvili thuis. We keken als gezin live mee op televisie, samen met de rest van het land. Het was opluchting, en tegelijk kwam alles los wat we twee jaar lang hadden vastgehouden.

Dat is nog geen negen maanden geleden.

Deze week herdenkt Israël voor het eerst zonder nog op iemand te wachten. Op maandag 5 oktober, de Hebreeuwse datum, houdt de staat zijn ceremonie op de Herzlberg in Jeruzalem. Woensdagochtend, op het moment waarop drie jaar geleden de eerste raketten werden afgevuurd, houdt het land een minuut stilte, meldt de Israëlische nieuwssite Ynet. 's Avonds komen tienduizenden mensen samen in het Yarkonpark in Tel Aviv, bij een herdenking die de families zelf organiseren en betalen.

De nachtmerrie is voorbij. Nu moeten we weer opbouwen, herstellen en helen. Niet op eigen kracht. De God van Israël heeft dit land nooit losgelaten, en Hij laat het nu ook niet los.

Kijk naar de lucht

Itai kwam naar Nova voor de muziek. Toen die stopte, dacht hij aan een technisch probleem. Tot een producent de microfoon greep en riep: "Kijk naar de lucht!"

Ze vluchtten met de auto, maar kwamen vast te staan in de file. Toen klonken de schoten. Iedereen rende. "We waren net eendjes in een schiettent."

In de week daarna hoorde hij elke dag dat er weer een vriend dood was gevonden. Daniels familie woont twee verdiepingen onder zijn ouders. Vanaf het balkon zag Itai twee soldaten het gebouw binnengaan.

Hij wist het.

"Van iedereen in onze auto ben ik de enige die het heeft overleefd," zegt hij. "Daniel was niet zomaar een vriend. Hij was een broer."

Kies het leven

In de donkere maanden daarna kon Itai maar met één persoon alles delen, zonder iets weg te laten. Zijn opa, een Holocaustoverlevende.

Ze praatten urenlang. Op een dag sloeg zijn opa zijn armen om hem heen. "Jongen, ik weet dat het nu voelt alsof er geen reden is om te leven. Maar ik wil dat je kiest voor het leven. Leef voor je vrienden die het niet overleefd hebben. Spreek namens hen. Doe wat wij als overlevenden tientallen jaren niet gedaan hebben: erover praten."

Een man die opstond uit de as van de Holocaust en nog altijd van het leven geniet. Een kleinzoon met zijn eigen Holocaust van één dag. In zijn opa vond Itai de kracht om verder te gaan.

Aan de grens van het Beloofde Land legde God Zijn volk het leven en de dood voor: "Kies dan het leven, opdat u leeft, u en uw nageslacht" (Deuteronomium 30:19). Dat is geen ontkenning van de dood. Het is een keuze die je maakt terwijl je hem recht in de ogen kijkt.

Pijn is geen wedstrijd

Misschien leeft er nu een vraag bij je. En de pijn van de Palestijnen dan? Die is echt. Ook de burgers in Gaza verloren huizen en geliefden, en ook voor hen bid ik.

Maar wie het ene trauma tegen het andere afweegt, maakt geen vrede. Hij maakt nieuwe wonden. Als de ene pijn wordt overschreeuwd door de andere, wordt die pijn ontkend. Dat geneest niemand. Dat brengt niemand dichter bij elkaar.

Beide mogen bestaan, naast elkaar. Dat is geen relativering. Dat is huilen met hen die huilen (Romeinen 12:15). Hier in Israël proberen we daar elke dag mee te leven, en omarmen we in onze diepste pijn ook het leven, alsof ons leven ervan afhangt.

De wond en het litteken

Itai is een van de velen met zo'n verhaal. Woensdagochtend om 6.29 uur staat Israël stil.

De wond gaat dicht. Het litteken blijft.

Bid voor Itai, die spreekt namens Daniel en de anderen. Bid voor de families van allen die die dag niet thuiskwamen. Bid dat wie nu in het donker zit, net als Itai iemand vindt die zegt: kies het leven.

En bid om troost. Voor Itai, voor de families, voor een heel land dat zich nu weer moet opbouwen. Zoals God het zelf zegt: "Troost, troost Mijn volk, zal uw God zeggen. Spreek naar het hart van Jeruzalem" (Jesaja 40:1-2).

Bekijk ook deze indrukwekkende uitzending van een jaar geleden met ex-gijzelaar Omer Wenkert: