Zelfs in normale tijden zou het staatsbezoek van de Israëlische president Isaac Herzog aan Kazachstan deze week een belangrijke stap zijn geweest in het versterken van de banden van de Joodse staat met Centraal-Azië.

Dat belang werd onder de huidige omstandigheden nog groter, aldus Herzog, nu Israël te maken heeft met toenemende wereldwijde pogingen om het land te isoleren – met name in landen met een moslimmeerderheid zoals Kazachstan.

“Vooral in het huidige klimaat is het feit dat de president van Kazachstan, Kassym-Jomart Tokayev, mij zo hartelijk heeft ontvangen niet vanzelfsprekend. Het getuigt van de diepgang van het partnerschap en de moed van deze leider,” zei Herzog dinsdag in een toespraak voor leden van de Joodse gemeenschap in Astana, de hoofdstad van Kazachstan, een land dat rijk is aan delfstoffen en qua oppervlakte het negende grootste ter wereld is.

Israël zoekt nieuwe bondgenoten buiten Europa

Ervaren waarnemers van het Israëlische buitenlands beleid beschouwen Herzogs tweedaagse bezoek aan Kazachstan, dat zich richtte op technologie, defensie en transport, als onderdeel van een bredere verschuiving van Jeruzalem naar het oosten. Israël verlegt zijn aandacht van een vijandig West-Europa naar onontgonnen relaties, zowel dichter bij huis als met Israëls tegenstanders, waaronder Iran.

“De relatie met West-Europa zit momenteel in een impasse, dus richt de diplomatie zich nu op het oosten, en Kazachstan is een uitstekende plek om de banden aan te halen,” zei Yitzhak Eldan, voormalig ambassadeur en oud-protocolchef van het Israëlische ministerie van Buitenlandse Zaken, tegen JNS.

Hij sloot zich aan bij Herzogs observatie over het huidige klimaat en voegde daaraan toe: “Dat het bezoek überhaupt plaatsvindt, is al een grote prestatie. Dat het gebeurt terwijl Israël in heel West-Europa en een groot deel van Azië wordt geboycot, geeft het bezoek des te meer betekenis.”

Kazachstan en de Abraham-akkoorden

Kazachstan trad in november toe tot de Abraham-akkoorden, wat algemeen werd gezien als een steunbetuiging aan het streven van de Amerikaanse president Donald Trump om deze overeenkomsten, die de diplomatieke betrekkingen tussen Israël en verschillende Arabische staten formaliseerden, verder uit te breiden.

Door de betrekkingen met Israël te versterken, “sluit Kazachstan zich aan bij Trump en probeert het de relatie met de Verenigde Staten te verbeteren, wat een fundamenteel onderdeel is van het beleid van Tokayev,” zei Ze’ev Levin, expert op het gebied van Centraal-Azië en onderzoeker aan het Harry S. Truman Research Institute van de Hebreeuwse Universiteit, tegen JNS. Tegelijkertijd merkten hij en andere experts op dat Kazachstan ook onafhankelijk van de Verenigde Staten een warme relatie met Israël onderhoudt.

Samenwerking krijgt concreet vorm

Tijdens zijn ontmoeting met Tokayev benadrukte Herzog de noodzaak van rechtstreekse vluchten tussen de twee landen en een overeenkomst om dubbele belastingheffing te voorkomen, met als doel “de handel te verdubbelen en zelfs te verdrievoudigen”.

De vlucht van de Israëlische president naar Astana maakte een omweg van drie uur om het Turkse luchtruim te vermijden, in lijn met het verbod dat Turkije in augustus 2025 instelde op officiële of militaire vluchten vanuit Israël. Deze omweg onderstreepte zowel een mogelijke complicatie voor rechtstreekse vluchten als, bij verdere aanscherping door een steeds vijandiger Turkije, Israëls behoefte aan nieuwe partners in de moslimwereld.

Waarnemers van de bilaterale betrekkingen tussen Israël en Kazachstan stellen dat beide landen grote plannen hebben voor hun relatie.

Eldan, voormalig topdiplomaat bij het Israëlische ministerie van Buitenlandse Zaken, merkte op dat Kazachstan sinds 2020 de winning van zeldzame aardmetalen heeft opgevoerd, waardoor de export tegen 2024 bijna vervijfvoudigd is. Deze grondstoffen, waarvan de aanvoer grotendeels wordt gedomineerd door China, zijn essentieel voor de productie van computerchips.

Daarnaast is er olie: Kazachstan leverde in 2023 42% van Israëls ruwe olie, het grootste aandeel van enig land, volgens een artikel dat vorig jaar werd gepubliceerd door The Marker.

Defensieovereenkomsten tussen Israël, een belangrijke wapenexporteur, en Kazachstan vormen een ander gedeeld belang, zoals blijkt uit de Israëlische militaire delegatie: die omvatte onder meer de Israëlische defensieattaché in de Russische Federatie, kolonel Yigal Shaposhnik, en brigadegeneraal Gil Elia, de militaire secretaris van de Israëlische president.

Kazachstan heeft de afgelopen jaren zijn leger versterkt: de totale uitgaven aan veiligheid zullen naar verwachting in 2026 oplopen tot ongeveer 6,4 miljard dollar, een stijging van 12,6% ten opzichte van 2025, meldde de Azerbeidzjaanse nieuwssite Caliber.

Israël heeft er om geopolitieke redenen belang bij zijn aanwezigheid in Centraal-Azië te versterken, onder meer om Iran tegen te gaan, aldus Levin van de Hebreeuwse Universiteit. Hij merkte daarbij op dat de Israëlische premier Benjamin Netanyahu Kazachstan in 2016 had bezocht en dat de Israëlische minister van Buitenlandse Zaken Gideon Sa'ar dat in januari deed.

Tijdens het bezoek van Herzog aan Kazachstan was de Iraanse viceminister van Defensie in buurland Kirgizië voor gesprekken, waarvan Herzog vermoedde dat ze bedoeld waren om een route veilig te stellen “voor de smokkel van materialen die wij proberen tegen te houden”, en mogelijk om financiële sancties te omzeilen via cryptovaluta.

“De Iraniërs hebben het bezoek van de president aan Kazachstan zeker opgemerkt en zijn daar niet blij mee,” zei een diplomatieke bron tegen JNS. Kazachstan onderhoudt “basis” diplomatieke betrekkingen met Iran, aldus de bron, maar Astana veroordeelde ook de Iraanse aanvallen op de Golfstaten tijdens “Operatie Brullende Leeuw”.

Kansen en beperkingen

De betrekkingen tussen Kazachstan en Israël hebben potentieel voor groei, maar kennen ook beperkingen “die vaak voorkomen in een bureaucratische overheid”, aldus een hoge diplomaat die in Kazachstan werkt, een voormalige Sovjetstaat met een autoritair regime en een lage score op de democratie-index.

Het volume van de bilaterale handel tussen Kazachstan en Israël blijft beperkt en bedraagt slechts enkele honderden miljoenen dollars.

Levin merkte ook op dat het stemgedrag van Kazachstan bij de VN grotendeels kritisch staat tegenover Israël, ondanks enkele onthoudingen bij resoluties tegen het land.

In zijn toespraak tijdens de receptie voor Herzog zei Kassym-Jomart Tokayev: “Eén punt wil ik graag noemen: allereerst onze interesse in het ontwikkelen en versterken van contacten op belangrijke gebieden zoals kunstmatige intelligentie en digitalisering.”

Dit jaar is in Kazachstan “het jaar van digitalisering en kunstmatige intelligentie”, zei hij, en voegde eraan toe: “Ik richt mij in het bijzonder op dit onderwerp.”

Opvallend genoeg noemde Tokayev Iran, Gaza, Libanon of Syrië niet in zijn toespraak. Hij raakte het onderwerp van conflicten waarbij Israël betrokken is slechts indirect aan, door te stellen dat de Abraham-akkoorden “de geopolitieke verhoudingen in het Midden-Oosten hebben hervormd en een strategisch kader voor regionale stabiliteit hebben gecreëerd.”

Israël verlegt zijn blik naar nieuwe partners

De Israëlische inspanningen in Kazachstan vinden plaats te midden van een herijking van de buitenlandse betrekkingen onder Benjamin Netanyahu, die zich richt op investeringen in bereidwillige maar minder welvarende partners in Azië en Afrika.

Deze koers komt in de plaats van pogingen om voormalige Europese bondgenoten, zoals Spanje, Frankrijk, Nederland en België, tegemoet te komen. Hun regeringen stellen namelijk voorwaarden aan de ontwikkeling van bilaterale betrekkingen en vragen Israël concessies te doen aan zijn Arabische tegenstanders.

Deze verandering heeft gevolgen voor de relaties met Japan, Azerbeidzjan, Zambia, Oeganda en, cruciaal, ook met India, het meest bevolkte land ter wereld. De Indiase premier Narendra Modi bezocht Israël in februari voor de tweede keer, te midden van wat de Israëlische minister van Innovatie, Wetenschap en Technologie, Gila Gamliel, omschreef als een bewuste beleidswijziging om Israëls banden met de Indo-Pacifische regio te versterken.

In zijn opmerkingen na een ontmoeting met de Israëlische delegatie ging Tokayev niet nader in op de besproken punten, maar sprak hij in algemene, positieve bewoordingen over Israël en zijn gast.

"We hebben sinds 1992, toen de diplomatieke betrekkingen tussen de twee landen werden aangeknoopt, zoveel positieve resultaten geboekt op het gebied van onze economische samenwerking, banden en politieke contacten", aldus Tokajev. "En we kunnen nog veel meer bereiken."