Wij zijn niet anders

Stel dat onze achterkleinkinderen over honderd jaar zouden terugkijken op ons en onze tijd, wat zullen zij dan zeggen? Zullen zij ook hoofdschuddend denken ‘hoe kon je dat nou geloven?’ Want laten we realistisch zijn: wij zijn niet fundamenteel veranderd. Wij zijn niet rationeler of minder beïnvloedbaar dan onze opa’s en oma’s. En wij zijn ook zeker niet moreel superieur aan vorige generaties. Wat wél veranderd is, is de manier waarop hedendaagse ideeën en denkbeelden worden verspreid. Er ontstaat al snel een bepaalde manier van kijken die overal terugkomt.

En dat is in zekere zin normaal: in elke tijd ontstaat er een dominante manier van kijken. Een verhaal dat zo vaak herhaald wordt, wordt onvermijdelijk vanzelfsprekend. Het is een sneeuwbaleffect. Zo kunnen media, politici, universiteiten, talkshows – noem maar op – werken als een soort echo-systeem. Wat de één zegt wordt door de ander opgepakt. Dat gebeurt niet per se uit kwade wil, het is hoe het werkt: als je iets vaak genoeg hoort, ga je het vanzelf aannemen. Dat was vroeger zo en dat is nu zo.

Hoe wij kijken naar Israël

De hedendaagse manier van kijken naar Israël bevestigt dit. Al snel na 7 oktober 2023 zijn bepaalde veronderstellingen – zoals dat Israël genocide zou plegen – zo normaal geworden dat ze nauwelijks nog ter discussie staan. In korte tijd klonken er heftige beschuldigingen aan het adres van Israël die vervolgens, als een sneeuwbal, alleen maar groter en meer werden. Wat een krant schrijft over vermeende oorlogsmisdaden, echoot na in de Tweede Kamer. De discussies daar zijn weer voer voor Rode Lijn-demonstraties. En de ideeën van de betogers worden door sociale media versterkt, waarna een krant weer bericht: ‘Meeste Nederlanders vinden Israël te ver gaan’ (RTL Nieuws, 13-05-25). Het één versterkt het ander, het ander het één. De cirkel is rond.

Belangrijk hierbij blijft, zoals ik al even schreef, dat men dit niet per se doet uit slechte bedoelingen. Er is bij sommigen wel kwade wil aanwezig, maar het grootste deel loopt gewoonweg mee in het dominante verhaal zonder zich af te vragen of het eigenlijk wel klopt. Als een bepaald beeld eenmaal dominant is, is het lastig om daar nog buiten te denken. Het voelt al snel alsof je iets verdedigt wat niet te verdedigen is, simpelweg omdat het gesprek al een bepaalde kant op is gegaan. 

Wat zegt dit ons? 

Het leert ons twee dingen. Op de eerste plaats dat mensen vroeger niet dommer waren, wij kunnen net zo goed meegaan in een verhaal dat achteraf niet blijkt te kloppen. Wanneer in aanloop naar de Tweede Wereldoorlog het idee ontstaat dat Joden een ander, slecht ras zijn – en dit wordt ‘wetenschappelijk’ aangetoond, bevestigd in de kranten, gesprekstof op verjaardagen – dan wordt dit aangenomen als ‘waarheid’. Je moet van goeden huize komen om hiervan af te wijken. 

Tweede les: we moeten waakzaam zijn en opletten. Het besef dat ook wij midden in een dominant negatief verhaal over Israël staan, moet ons bewust maken. Iets wordt niet automatisch waar omdat het voortdurend herhaald wordt; er is geen genocide omdat iedereen roept dat er genocide is. We moeten vragen blijven stellen, kritisch blijven nadenken en soms flink tegen de stroom inzwemmen ter wille van de waarheid. Want stel dat onze achterkleinkinderen over honderd jaar zouden terugkijken op ons en onze tijd, wat zullen zij dan zeggen? Misschien wel precies hetzelfde als wij nu over het verleden: hoe konden ze dat toen allemaal zomaar geloven?