Er worden veel activiteiten georganiseerd, zoals tentoonstellingen, koosjere maaltijden en proeverijen. Dankzij de inzet van velen is het mogelijk om dit prachtige gebouw uit 1928 te behouden. En zo in ere te houden wat er boven de hoofdingang staat:

“Want mijn huis zal een bedehuis heten voor alle volken”
Jesaja 56:7

Onze grote groep wordt in tweeën gesplitst. Twee gidsen leiden ons rond in de synagoge. Jan is deze morgen onze gids. Hij vertelt dat zijn schoonvader tijdens de Tweede Wereldoorlog politieagent was in Enschede. Er waren in die tijd ook ‘goede’ agenten! Als de schoonvader van Jan de lijsten onder ogen kreeg van Joden die weggevoerd zouden worden, schreef hij alle namen over.

Vervolgens ging hij naar zo’n adres toe. Hij belde aan en zei: “Ik ben van de hondenbelasting. Hebben jullie een hond in huis?” De mensen reageerden dan verbaasd: “Nee, we hebben geen hond, maar komt u toch binnen.” Binnengekomen drong Jans schoonvader er bij het Joodse gezin op aan om onmiddellijk onder te duiken. Hij gaf hun daarbij ook een briefje met een adres waar ze terecht konden.

Zo hebben in Enschede relatief veel Joden de oorlog overleefd. In een van de verhalen uit mijn boek ‘De Bewaarder van Israël’ schrijf ik over de Joodse Raad van Enschede. Deze Raad reageerde heel anders dan de Joodse Raad in Amsterdam. Die stelde zich op om zoveel mogelijk mee te werken met de Duitsers om ‘erger te voorkomen’.

In Enschede dachten ze daar anders over. Zij besloten om de Joden uit Enschede en omgeving juist zoveel mogelijk te laten onderduiken. Een onmisbare hulp daarbij was dominee Leendert Overduin. Hij was sinds 1937 predikant in Enschede. Samen met anderen zette hij een onderduikorganisatie op die vele Joodse Enschedeërs het leven heeft gered. Van de 1200 Joden in Enschede werden er uiteindelijk 500 gered.

Het is een wonder dat de synagoge de oorlog ongeschonden is doorgekomen. De Duitsers hadden hem namelijk in beslag genomen als hun hoofdkwartier. Dramatische gebeurtenissen hebben hier plaats gevonden. In de grote synagogezaal waren gevangeniscellen, waar verzetsmensen werden ondergebracht. In de tuin van de synagoge zijn verzetsstrijders gefusilleerd. Ook ds. Overduin heeft hier gevangen gezeten.

Bronzen beelden

Na de rondleiding genieten we van een koosjere lunch, klaargemaakt door Irene en haar vrijwilligers. Er staat ook een rondwandeling door de voormalige Joodse wijk op het programma. Het weer werkt ditmaal echter niet mee. Daarom wordt een film vertoond over de rondwandeling. Op een gegeven moment belanden we zo als het ware in het Volkspark van Enschede.

In dat park staat een bronzen beeldengroep. Deze groep van twaalf beelden is vervaardigd door beeldhouwer Mari Andriessen, die ook de Dokwerker in Amsterdam maakte. De beeldengroep is in 1953 onthuld ter nagedachtenis aan de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog.

Je ziet bij de beeldengroep een Nederlandse soldaat met een geweer, drie jonge mensen in een concentratiekamp, drie verzetsstrijders en een gijzelaar. Ook staat er een Joodse vrouw met kind op haar arm, die onderweg is naar het concentratiekamp. Verder een vrouw met een kind in haar armen, dat is omgekomen bij een bombardement. Het is een diep ontroerend monument.

De bekende schrijver Bert Schierbeek raakte tijdens de oorlog betrokken bij het verzet, omdat hij als student in Amsterdam weigerde de loyaliteitsverklaring te ondertekenen. In 1957 krijgen hij en toonkunstenaar Hans P. Keuning van de Gemeente Enschede de opdracht om een Cantate te maken ter herdenking van de slachtoffers van de bezettingsjaren 1940-1945.

De cantate ‘Als de dag van gisteren’ is geïnspireerd door deze beeldengroep in het Volkspark en bevat aanrijpende teksten over menselijk leed en verlies. Een diep indringend tekstgedeelte uit de Cantate ‘Als de dag van gisteren’ gaat over de Joodse vrouw met kind uit de beeldengroep:

“Joodse vrouw met kind"
 wat hadden wij gedaan
het kind en ik
dat wij onder het juk van de ster
worden geroepen en ook gingen.

koor:
zij zeiden je kind kun je meenemen
zij zeiden jullie worden niet meer gescheiden

vrouw:
o, was dit de vreugde der wet
dat wij uitverkoren waren en verloren
dat wij de koffers pakten vol kleren
en wij volgden met de dood en het kind
o, was dit de vreugde der wet.

koor:
zij zeiden in eigen huizen zul je wonen
zij zeiden gij zult slechts werken op het land.

vrouw:
was dit dan de vreugde der wet
dat wij niet meer werden gescheiden
en samen gingen door de laatste deur
samen stierven de dood met miljoenen
wie klopte aldus het hart in de keel
dat hij dit schaamteloos doen kon.

Het is niet alleen een vreugde om in de synagoge in Enschede te gast te zijn, maar ook heel waardevol. Om samen het verleden te gedenken en samen uit te kijken naar de toekomst, naar het rijk van vrede en gerechtigheid. En om te blijven bidden voor de inwoners van Israël die nu dagelijks van drie kanten zwaar onder vuur liggen. Terwijl ook in ons land de Jodenhaat toeneemt en men de vinger uitsteekt naar Israël. De wereld op zijn kop.