Nu donderdagochtend ruim 93 procent van de stemmen is geteld, lijkt het blok van Netanyahu af te stevenen op 53 zetels, tegenover 48 voor het veranderingsblok van Eisenkot en 19 voor de Arabische partijen. Honderdduizenden stemmen moeten nog worden geteld, waardoor de zetelverdeling voorlopig is. Netanyahu komt momenteel acht zetels tekort voor de absolute meerderheid van 61 zetels. Ook zijn belangrijkste tegenstanders zijn er bij lange na niet in geslaagd zelfstandig een meerderheid te behalen.

“Ik zou deze verkiezingen de verkiezingen van de wederzijdse teleurstelling noemen”, zei Daniel Ayalon tegen JNS. Hij was eerder plaatsvervangend minister van Buitenlandse Zaken en ambassadeur in de Verenigde Staten en is voorzitter van het financiële adviesbureau Silver Road Capital.

Winnaars en verliezers

De grootste prestatie van Netanyahu is dat hij beter heeft gepresteerd dan zijn belangrijkste uitdager. Volgens de prognoses van donderdag om 10.30 uur komt de Likudpartij uit op 26 zetels, tegenover 21 voor Yashar. Daarmee zijn de verhoudingen omgekeerd ten opzichte van de laatste verkiezingspeiling van Channel 12 News, die uitging van respectievelijk 21 en 23 zetels. Toch blijft Likud onder de 32 zetels die de partij in 2022 behaalde. Daarmee moet onderscheid worden gemaakt tussen het succes ten opzichte van de peilingen en het verlies sinds de vorige verkiezingen.

Voor Eisenkot reikt de teleurstelling verder dan het feit dat hij op de tweede plaats is geëindigd. Volgens de prognoses komt B’Yachad uit op twaalf zetels, tegenover vijftien in de peiling van peiling van Channel 12. De Democraten behalen naar verwachting acht zetels, tegenover tien in de peiling, en Yisrael Beiteinu zeven, tegenover acht. De vier partijen hebben samen geen meerderheid en blijven bovendien achter bij het blok van Netanyahu, terwijl de genoemde peiling juist een voorsprong voor hen voorspelde. “We hadden op een beter resultaat gehoopt”, zei Manuel Trajtenberg tegen JNS. Hij is een van de oprichters van Yashar en was eerder parlementslid voor de Arbeidspartij.

Ook de partners van Netanyahu hebben wisselende verliezen geleden. Shas komt uit op zeven zetels, tegenover elf in 2022, terwijl het Verenigd Thora-Jodendom zijn eerdere positie van zeven zetels behoudt. Otzma Yehudit en het Religieus Zionisme hebben samen dertien zetels, tegenover veertien zetels voor hun gezamenlijke lijst in 2022. Ondertussen zijn de lijst Reservisten-Economie van Yoaz Hendel en de lijst Amcha Yisrael van Ofer Winter er in de voorlopige telling niet in geslaagd de kiesdrempel te halen.

Het verschil met de peilingen is aanzienlijk: de voorsprong van zes zetels voor de oppositie volgens Channel 12 is veranderd in een achterstand van vijf zetels. De peilingen liepen echter sterk uiteen. De laatste peiling van i24NEWS voorspelde het aantal van 26 zetels voor Likud wel correct. Professor Gideon Rahat, senior onderzoeker bij het Israëlische Instituut voor Democratie, wees op de moeilijkheid om de opkomst onder Arabische kiezers te voorspellen. "Ik denk dat ze nauwelijks kunnen voorspellen wat er met de Arabische stemmen zal gebeuren, terwijl die een grote invloed hebben”, zei hij tegen JNS.

De Arabische partijen boekten volgens de prognoses de duidelijkste winst in het parlement. Ra’am en de Gezamenlijke Lijst komen samen uit op negentien zetels, bijna twee keer zoveel als de tien zetels die de Arabische partijen in het aftredende parlement hadden. Als dit resultaat wordt bevestigd, overtreft het het vorige record van vijftien zetels. Dat aantal behaalde de verenigde Gezamenlijke Lijst, waarin Ra’am destijds ook was opgenomen, in 2020.

Channel 12 schat de opkomst onder Arabische kiezers op ongeveer tachtig procent. Volgens Ayalon kwam de mobilisatie deels voort uit woede over de criminaliteit in de Arabische gemeenschap en was die ook een reactie op het beleid van de Israëlische minister van Nationale Veiligheid, Itamar Ben-Gvir, leider van de partij Otzma Yehudit. "Ik denk dat Ben-Gvir de belangrijkste factor was”, verklaarde hij.

Of deze opkomst zich zal doorzetten, is onzeker. "Het kan een eenmalige opleving zijn, maar het kan ook iets zijn wat het Israëlische politieke systeem op de lange termijn verandert”, zei Rahat.

Een regering vormen

Nu het verkiezingsbeeld steeds duidelijker wordt, zijn de verschillende partijen al begonnen hun positie aan de onverwachte uitslag aan te passen. Het veranderingsblok en de Arabische partijen hebben samen volgens de prognoses 67 zetels. Als ze samenwerken, hebben ze daarmee een meerderheid in de Knesset. Dat zou Eisenkot waarschijnlijk het mandaat opleveren om een regering te vormen.

Ayalon wees op het verschil tussen invloed in het parlement en het vermogen om een regering te vormen. "Eisenkot heeft het voordeel dat hij een meerderheid in de Knesset heeft, maar zijn positie is in zekere zin zwakker dan die van Netanyahu", zei hij.

Yousef Jabareen, voorzitter van de Gezamenlijke Lijst, zei woensdag dat zijn fractie bereid was te helpen de regering van Netanyahu te vervangen, maar benadrukte tegelijkertijd dat de oppositiepartijen met haar in gesprek moesten gaan. Die oproep is op terughoudendheid gestuit bij leden van het oppositieblok, die hadden verwacht dat ze vanuit een sterkere positie zouden kunnen nadenken over samenwerking met de Arabische partijen. De verkiezingswinst van die partijen heeft hun invloed in het parlement aanzienlijk vergroot. Tegelijkertijd maakt die grotere invloed het paradoxaal genoeg ingewikkelder om via samenwerking met het oppositieblok ook daadwerkelijk regeringsmacht te verwerven.

Matan Kahana, voormalig minister in het kabinet van Naftali Bennett en voormalig onderminister onder Yair Lapid, sprak op de verkiezingsavond bij het hoofdkwartier van Yashar met JNS over de mogelijkheid dat de Arabische partijen in eerste instantie steun van buitenaf zouden verlenen. "Misschien komt er één enkele stemming waarin we Netanyahu uit het ambt van premier zetten, maar daarna geen stabiele regering hebben”, zei hij.

Trajtenberg schetste eveneens een aanpak in twee fasen. "De eerste fase zal bestaan uit een minderheidsregering zonder de Arabische partijen”, zei hij. "Daarna ligt alles open.”

De voorlopige uitslag heeft het voorstel van Eisenkot voor een minderheidsregering echter ernstig ondermijnd. Nu zijn blok volgens de prognoses 48 zetels heeft tegenover 53 voor Netanyahu, is onthouding van stemming door de Arabische partijen niet langer voldoende. Als het kamp van Netanyahu gezamenlijk tegen hem zou stemmen, heeft Eisenkot actieve steun van de Arabische partijen of overstappers uit het blok van Netanyahu nodig om aan de macht te komen.

Voor de verkiezingen had Eisenkot gesproken over de vorming van een regering met 58 of 59 zetels, die vervolgens haar parlementaire basis zou uitbreiden. Met een dergelijke zetelverdeling hadden de Arabische partijen zich bij een eerste vertrouwensstemming kunnen onthouden, zodat de regering mogelijk toch voldoende steun zou krijgen. Het aanzienlijk kleinere blok dat nu uit de telling naar voren komt, zou daarentegen vereisen dat ten minste zes Arabische parlementariërs vóór stemmen, ervan uitgaande dat de overige Arabische vertegenwoordigers zich onthouden en alle 48 oppositieleden de regering steunen. Daarmee zou de regering niet alleen afhankelijk zijn van Ra’am, waarmee eerder politieke samenwerking heeft plaatsgevonden, maar ook van actieve afstemming met de nog radicalere Gezamenlijke Lijst.

Die vereiste botst rechtstreeks met de standpunten van potentiële coalitiepartners die onmisbaar zijn voor de oppositie. Bennett heeft afhankelijkheid van stemmen of onthoudingen van Arabische partijen afgewezen, terwijl Liberman heeft uitgesloten dat hij zelfs tijdelijk een minderheidsregering zal steunen. Het uitsluiten van Arabische vertegenwoordigers van ministersposten zou die afhankelijkheid niet wegnemen.

"Ze hebben actieve steun nodig”, zei Rahat. "Ik bedoel, het hele idee van een minderheidsregering is eigenlijk geen optie meer.”

De constructie blijft juridisch mogelijk, maar met de verwachte zetelverdeling zouden oppositieleiders hun uitdrukkelijke toezeggingen moeten terugdraaien en zouden Arabische parlementariërs actief vóór de vorming van de regering moeten stemmen. Zonder die veranderingen heeft de voorgestelde tussenroute van Eisenkot naar de macht geen levensvatbare parlementaire meerderheid.

Nu een minderheidsregering waarschijnlijk van tafel is, kan de oppositie er in plaats daarvan voor kiezen op korte termijn voordeel te halen uit haar parlementaire meerderheid samen met de Arabische partijen. Channel 12 meldde woensdag dat het blok van Eisenkot steun van de Arabische partijen zocht om Amir Ohana van Likud te vervangen als voorzitter van de Knesset, hoewel er nog geen overeenstemming was over een kandidaat. Ahmad Tibi, parlementslid voor de Gezamenlijke Lijst, had voor de verkiezingen al publiekelijk toegezegd een oppositiekandidaat te steunen.

De verkiezing van een nieuwe voorzitter zou de tegenstanders van Netanyahu meer invloed geven op de parlementaire agenda. Dat zou mogelijk de weg vrijmaken voor wetgeving om een staatscommissie van onderzoek naar 7 oktober in te stellen of de ambtstermijn van de premier te beperken. Voor elk van deze maatregelen blijft echter een eigen parlementaire meerderheid nodig. Overeenstemming over de vervanging van Ohana garandeert dus niet dat er ook steun is voor deze initiatieven.

Martin Sherman, senior onderzoeker bij het Israëlische Defensie- en Veiligheidsforum, zei tegen JNS dat oppositiecontrole over het voorzitterschap een ernstige bedreiging zou vormen voor de huidige coalitie. "Links kan samen met de Arabieren de voorzitter van de Knesset afzetten en de Knesset in feite in handen leggen van een tegenstander, die de agenda van de Knesset kan bepalen”, zei hij.

"De oppositie kan beginnen met een bliksemaanval”, merkte Ayalon op. Daarmee suggereerde hij dat een vroeg offensief op wetgevingsgebied vooraf zou kunnen gaan aan onderhandelingen over een breder politiek compromis, om de positie van het oppositieblok te versterken voordat de coalitieonderhandelingen verdergaan. Vanuit die sterkere positie kunnen ze volgens hem "beginnen compromissen te sluiten” en streven naar "een zekere mate van overeenstemming”.

Ondanks de mogelijke politieke winst van een vroeg offensief op wetgevingsgebied lost dat de belangrijkste kwestie niet op: het daadwerkelijk vormen van een regering. Nu de slechte verkiezingsuitslag van de oppositie de mogelijkheid van een minderheidsregering heeft ondermijnd, biedt een coalitie van Likud en belangrijke oppositiepartijen een andere route naar een parlementaire meerderheid. Volgens de prognoses van woensdag om 14.00 uur zouden Likud, Yashar, B’Yachad en Yisrael Beiteinu samen 66 zetels behalen. Dat is voldoende om te regeren zonder de Arabische, ultraorthodoxe of religieus-nationalistische partijen.

"Als ik gedwongen word een voorspelling te doen, zeg ik dat een eenheidsregering op dit moment de meest waarschijnlijke uitkomst is”, zei Ayalon.

De vastberadenheid van de Israëlische president Isaac Herzog om nieuwe verkiezingen te voorkomen, vergroot de druk om tot een compromis te komen. Voor de verkiezingen had hij publiekelijk aangegeven dat hij zou inzetten op een eenheidsregering, al erkende hij dat het onzeker was of die haalbaar zou zijn. Woensdag riep hij vertegenwoordigers van de partijen op de onderhandelingen met een open houding in te gaan en samen te werken om nieuwe verkiezingen te voorkomen.

De grotere partij en het sterkere blok van Netanyahu geven hem een uitgangspositie om erop aan te dringen premier te blijven. Eisenkot heeft echter uitdrukkelijk uitgesloten dat hij onder Netanyahu zal dienen, ook in een constructie waarbij het premierschap wordt afgewisseld. Wel heeft hij samenwerking met Likud onder een andere leider opengehouden. "Netanyahu kan na 7 oktober geen leidinggevende rol meer vervullen; dat hebben we altijd gezegd”, verklaarde Kahana.

Een constructie waarbij het premierschap wordt afgewisseld, zou Eisenkot dus dwingen een ondubbelzinnige toezegging terug te draaien. Een regering onder leiding van een andere Likud-politicus zou daarentegen vereisen dat de partij van Netanyahu een leiderschapswisseling accepteert. Geen van beide compromissen ligt erg voor de hand.

Dan Diker, voorzitter van het Jerusalem Center for Security and Foreign Affairs (JCFA), zei tegen JNS: "Het is heel moeilijk voor te stellen dat Eisenkot met Netanyahu of onder een door Netanyahu geleide regering gaat samenwerken.”

De weerstand beperkt zich niet tot de twee leiders. Ben-Gvir heeft gewaarschuwd tegen een eenheidsregering met Eisenkot, terwijl Bennett en Lapid hebben afgewezen dat ze samen met Netanyahu in een regering zullen dienen. Herzog kan onderhandelingen aanmoedigen, maar om de mogelijke meerderheid bijeen te brengen, zullen de partijen zelf hun toezeggingen moeten heroverwegen.

Als de onderhandelingen over een eenheidsregering mislukken, krijgt Netanyahu waarschijnlijk het mandaat om een regering te vormen. Vervolgens kan hij proberen extra partners te vinden door fracties te laten uiteenvallen of individuele parlementariërs te laten overstappen. "Ik denk dat de beste strategie van Netanyahu op dit moment is om overlopers te werven”, legde Sherman uit. Met zijn blok op een verwachte 53 zetels heeft hij acht extra parlementariërs nodig om een coalitie van 61 zetels te vormen. Eisenkot zou tijdens zijn beurt de omgekeerde strategie kunnen volgen.

"Ik denk dat het moeilijk zal zijn om overlopers uit een van beide blokken te krijgen”, merkte Ayalon op.

Als het niet lukt extra steun te werven, zullen beide kampen uiteindelijk het wettelijk vastgelegde proces voor de vorming van een regering moeten doorlopen. De eerste kandidaat die Herzog aanwijst, krijgt 28 dagen, met de mogelijkheid van een verlenging met veertien dagen. Als die poging mislukt, kan de president een tweede kandidaat aanwijzen, die opnieuw 28 dagen krijgt, of verklaren dat hij geen mogelijkheid ziet om een regering te vormen. Als ook de tweede poging mislukt, of Herzog besluit geen tweede kandidaat aan te wijzen, krijgen de parlementariërs 21 dagen om een kandidaat voor te dragen die wordt gesteund door ten minste 61 leden van de Knesset. Die kandidaat krijgt vervolgens nog veertien dagen om een regering te vormen. Als alle mogelijkheden zijn uitgeput, volgen nieuwe verkiezingen.

"Ik denk dat nieuwe verkiezingen niet erg populair zijn onder de kiezers. Het vooruitzicht is uitputtend”, zei Sherman.

Rahat opperde dat Netanyahu uiteindelijk juist de voorkeur zou kunnen geven aan die uitkomst. "Hij zou kunnen besluiten dat hij opnieuw verkiezingen wil.” Een nieuwe stembusgang zou hem opnieuw de kans bieden een meerderheid te behalen, maar biedt geen garantie dat dit lukt. Netanyahu blijft demissionair premier totdat een opvolgende regering aantreedt.

Diker wees er eveneens op dat Netanyahu er mogelijk de voorkeur aan geeft de impasse uit te zitten met een "demissionaire regering onder zijn leiding” en mogelijk opnieuw verkiezingen te houden. Hij waarschuwde echter dat "de huidige veiligheidssituatie nieuwe verkiezingen politiek moeilijk maakt. Ze zouden honderden miljoenen shekels kosten en de politieke aandacht afleiden”, legde hij uit.

Ayalon benadrukte daarentegen dat de besluitvorming op veiligheidsgebied tijdens de politieke overgang gewoon doorgaat. "Ik zou zeggen dat er continuïteit is wat betreft de uitvoerende macht”, zei hij. Volgens hem blijft het leger verantwoording afleggen aan de regering en optreden wanneer dat nodig is.

De voorlopige uitslag laat Netanyahu voorliggen op zijn belangrijkste tegenstanders, terwijl Eisenkot niet de parlementaire slagkracht heeft behaald waarop zijn strategie was gebaseerd en de Arabische partijen hun vertegenwoordiging aanzienlijk hebben uitgebreid. Geen van de partijen heeft een overeengekomen meerderheid voor een regering veiliggesteld. De volgende Israëlische regering zal afhangen van de vraag of de politieke leiders hun tegenstrijdige toezeggingen met elkaar kunnen verzoenen, of dat de kiezers opnieuw gevraagd zullen worden een impasse op te lossen die de onderhandelingen niet hebben kunnen doorbreken.