Die verdeeldheid bestaat al sinds de eerste dagen van de staat en draaide altijd om de vraag hoe het Joodse leven in een Joodse staat eruit hoort te zien: hoe het openbare leven het Jodendom moet weerspiegelen, waar religieuze grenzen thuishoren en hoeveel ruimte beide kampen elkaar gunnen. Maar de laatste jaren lijkt die oude strijd steeds feller en persoonlijker te worden, waarbij zelfs kleine uitingen van religieuze naleving een nationale discussie kunnen ontketenen. Een mechitza, een afscheiding tussen mannen en vrouwen bij bijeenkomsten in overeenstemming met de Joodse wet, kan uitgroeien tot een nationale controverse. Het houden van Sjabbat kan een politiek statement worden. Soldaten die openbaar bidden voor de strijd is “gevaarlijk”. Een religieuze zanger die weigert onder bepaalde omstandigheden op te treden, kan worden beschuldigd van religieuze dwang. En nu blijkt zelfs een celebritybruiloft in Italië die gevoelige snaar te raken.

Eén voorwaarde

Omer Adam, een van Israëls grootste seculiere popsterren, trouwt later deze week met Sasha Israelovich tijdens een exclusieve besloten viering in Italië. Voor de choepa had Adam zijn zinnen gezet op Motty Steinmetz, over wie ik nog niet zo lang geleden schreef en tot de meest onmiskenbare chassidische zangers ter wereld behoort. Maar er was één voorwaarde. Motty Steinmetz treedt niet op bij gelegenheden waar mannen en vrouwen gedeeltes niet gescheiden zijn.

Voor Motty gaat dit veel verder dan alleen de vraag waar mannen en vrouwen zitten of staan. Het raakt aan wat wij tzniut noemen (bescheidenheid en kuisheid) aan shemiras einayim (het bewaken van onze ogen) en aan de manier waarop hij zijn muziek zelf beleeft. Voor hem is die muziek geen gewoon entertainment. Hij beschrijft een muzikaal evenement zelf als iets heiligs, als “een vorm van gebed”, en vergelijkt de plek waar hij zingt in zekere zin zelfs met een synagoge. Voor een gemengd publiek optreden zou voor hem dus botsen met de religieuze grenzen waarbij hij leeft. Dat principe hanteert hij al jaren, ook wanneer het hem geld kost. Hij heeft aanzienlijke bedragen geweigerd om geen compromis te hoeven sluiten. Zo ontdekte Motty bij een evenement in het buitenland pas ter plaatse dat de afgesproken scheiding ontbrak, waarna hij zonder optreden of betaald te worden weer vertrok. Omer Adam wist precies wie hij inhuurde. En hij ging ermee akkoord.

Principe of dwang?

De reactie in de ultraorthodoxe wereld was vanzelfsprekend warm. Er zit iets bewonderenswaardig in een chassidische zanger die de glamoureuze Israëlische celebritycultuur binnenstapt zonder delen van zichzelf af te leggen die daar ongemakkelijk worden gevonden.

Maar vanuit delen van het seculiere kamp klonken heel andere geluiden. De bekende argumenten verschenen al snel. Waarom zou een ultraorthodoxe zanger bepalen hoe een koppel onder hun eigen choepa staat? Waarom zouden echtgenoten, grootouders en familieleden van elkaar gescheiden worden omdat de zanger daarop staat? “De zanger wordt betaald om een service te leveren, hij is niet de eigenaar van de bruiloft.” Vervolgens loopt de terminologie voorspelbaar op... dwang, uitsluiting, extremisme, religieuze bemoeienis. Maar in dat argument ontbreekt iets heel eenvoudigs.

Motty Steinmetz heeft niemand iets opgelegd. Zijn normen waren bekend en wie die voorwaarden niet wil accepteren, kan een andere zanger kiezen. Omer Adam had als een van de succesvolste artiesten van het land vermoedelijk vrijwel iedereen kunnen kiezen. En hij koos Steinmetz. Niemand zou verwachten dat Motty op een badstrand gaat zingen, omringd door vrouwen wiens kleding volledig indruist tegen zijn normen van bescheidenheid en kuisheid, enkel omdat degene die hem betaalt, zegt dat hij “maar de zanger” is. Een religieuze Jood houdt niet tijdelijk op religieus te zijn zodra iemand hem inhuurt. En anders dan sommigen die nu namens hem protesteren, lijkt Omer Adam dat uitstekend te hebben begrepen.

Heiligheid van de choepa

Er raakt in alle discussie over wie waar mag staan nog een belangrijk punt uit beeld. Een choepa is geen entertainmentonderdeel vóór het huwelijksdiner. Voor een Jood behoren die paar minuten tot de heiligste momenten van zijn leven. Onder die baldakijn, begeleid door de huwelijkszegens, schuift de bruidegom een ring om de vinger van de bruid en zegt hij: “Zie, je bent mij met deze ring geheiligd volgens de wet van Moshe en Yisrael.” Op dat moment ontstaat een nieuwe Joodse familie.

Bruid en bruidegom staan aan het begin van hun gezamenlijke leven. Hun ouders staan naast hen. En generaties staan letterlijk achter hen. De Joodse traditie leert dat de zielen van overleden voorouders vanuit de hemel afdalen om aanwezig te zijn bij de choepa van hun nakomelingen. En voor hen staan ook generaties die nog geboren moeten worden; kinderen en kleinkinderen die uit deze nieuwe familie zullen voortkomen. Daarom benaderden we zulke momenten traditioneel met gebed, tranen, ontzag en heiligheid.

Onze generatie is bijzonder goed in het organiseren van prachtige bruiloften. Mooie locaties, bloemen, verlichting, muziek en decoraties hebben allemaal hun plaats. Maar de echte pracht van een choepa komt voort uit haar heiligheid. Daarom betekent Motty’s aanwezigheid meer dan alleen de liederen die hij zal zingen. Een chassidische zanger die daar woorden zal zingen waarmee generaties Joden bruidsparen hebben begeleid, brengt een andere sfeer en een ander besef van wat er werkelijk gebeurt.

Scheiding tijdens een heilig evenement weerspiegelt een fundamenteel Joods idee dat heiligheid vraagt om grenzen. Dat principe vinden we al terug tijdens de grote feestelijkheden in de tempel in Jeruzalem, waar een duidelijke scheiding tussen mannen en vrouwen werd ingesteld. Een regeling die de Talmoed een “belangrijke en passende maatregel” noemt. Het Jodendom leert dat verschillende situaties om verschillend gedrag vragen, zeker op momenten van bijzondere heiligheid. Bij gelegenheden als een choepa helpt de scheiding tussen mannen en vrouwen om de ernst, bescheidenheid en geestelijke gerichtheid van het moment te bewaren.

Invloed zonder woorden

Mensen dichter bij de Thora en de Joodse levenswijze brengen, begint niet altijd met uitleg. Soms begint het wanneer de ene Jood een andere Jood ontmoet die zijn Jodendom vanzelfsprekend, consequent en zonder schaamte leeft. Bij Steinmetz komt daar bovendien een bepaalde warmte en zachtheid in zijn uitstraling bij, een natuurlijke charme die zijn overtuigingen toegankelijk maakt zonder ze af te zwakken.

Onze Geleerden zeggen: “Kol adam sheyesh bo yiras Shamayim, devarav nishma’in” (de woorden van iemand die werkelijk ontzag voor de hemel heeft, vinden gehoor). Soms ligt die invloed niet eens vooral in wat iemand zegt, maar in de manier waarop hij leeft en trouw blijft aan zijn principes.

De chassidische zanger hoeft de seculiere popster niet te vertellen hoe hij religieus moet worden. Hij hoeft alleen zichzelf te blijven. Wanneer een Jood wiens wereld ver van het chassidische leven afstaat toch traditionele Joodse liederen wil op het moment waarop hij zijn familie sticht, zegt dat op zichzelf al iets. En wanneer hij die zanger zo graag wil dat hij rekening houdt met de normen volgens welke die leeft, is die keuze niet alleen in de muziek merkbaar, maar in het evenement zelf.

Motty Steinmetz zal niet simpelweg komen zingen bij de choepa van Omer Adam. Door trouw te blijven aan de normen volgens welke hij leeft, kan alleen al zijn aanwezigheid helpen de heiligheid te bewaren die deze bijzondere momenten van een Joodse bruiloft altijd heeft omgeven.

En daar zit bovendien een opvallende historische ironie in. In 2019 sprak Motty zelf met waardering over Omer Adam. Adam had toen geweigerd op Sjabbat op te treden, ondanks de professionele prijs die hij daarvoor betaalde. Steinmetz prees de kiddush Hashem (de heiliging van G-ds Naam) die daarin besloten lag. Nu, zeven jaar later, lijkt Adam dat respect te beantwoorden. Misschien zit daar een les in voor een land waarin het steeds moeilijker wordt om over de religieuze scheidslijn heen met elkaar te spreken.

Tolerantie betekent niet dat Motty Steinmetz Omer Adam moet worden. En respect voor Omer Adam betekent evenmin dat van Motty Steinmetz verlangd moet worden dat hij minder Motty Steinmetz is voordat hij in diens wereld welkom is. Echte tolerantie omvat ook de mogelijkheid dat een seculiere Jood vrijwillig voor iets traditionelers kiest. Vrije keuze wordt niet plotseling “dwang” alleen omdat de gemaakte keuze religieus is. Daar hoort zijn recht bij om een mechitza te willen, en zijn recht om de religieuze grenzen van een andere Jood te respecteren. En soms kan onder een choepa het feit dat de ene Jood gewoon mag blijven wie hij is, een andere Jood helpen zich iets duidelijker te herinneren wie hij is, en wat werkelijk telt.

Moge deze choepa zowel religieus als seculier Israël eraan herinneren dat we elkaar kunnen respecteren zonder van de ander te verlangen dat hij minder zichzelf wordt. En mogen onze verschillen niet tot verwijdering leiden, maar juist tot meer begrip, respect en verbondenheid.