Israëlische vrienden vertelden mij over hun vakanties in Europa. In Italië en Griekenland werden zij geconfronteerd met demonstraties en spandoeken waarop niet alleen politieke kritiek op de Israëlische regering werd geuit, maar waar ook pure Jodenhaat voelbaar aanwezig was. Leuzen als “Kill the IDF” en andere vijandige uitingen laten zien hoe gemakkelijk de grens tussen antizionisme en antisemitisme kan worden overschreden. Wanneer een conflict met een regering wordt aangegrepen om een heel volk, alle Joden wereldwijd of het bestaansrecht van de Joodse staat aan te vallen, gaat het niet langer om politiek debat, maar om eeuwenoude haat in een nieuw jasje.

Heil Hitler

Een oude vriend uit Duitsland, die namens de Zentralrat der Juden in Deutschland betrokken is bij het beheer en de bescherming van voormalige concentratiekampen en herinneringsplaatsen, vertelde mij over beelden die op internet circuleerden. Leerlingen die Auschwitz bezochten, hadden bij de crematoria de Hitlergroet gebracht en dit trots gefilmd. Het is moeilijk te bevatten dat op een plaats waar miljoenen onschuldige mensen werden vermoord, jongeren vandaag de symbolen gebruiken van degenen die verantwoordelijk waren voor deze misdaden.

De reactie van Duitse overheidsfunctionarissen die hierover met hem spraken, was veelzeggend. Zij vroegen hem: “Zijn wij terug in 1933 of zitten wij al in 1939?” Zijn antwoord was direct: “Het lijkt meer op 1939.” Daarmee bedoelde hij niet dat de geschiedenis zich letterlijk herhaalt, maar dat de patronen die voorafgingen aan de grootste misdaad uit de menselijke geschiedenis opnieuw herkenbaar worden.

Want antisemitisme begint nooit plotseling met vernietigingskampen. Het begint met woorden. Met spot. Met verdachtmakingen. Met het verspreiden van leugens. Met het langzaam ontmenselijken van een volk totdat haat wordt genormaliseerd. Wie vandaag Auschwitz bezoekt en daar de Hitlergroet brengt, begrijpt niet alleen de geschiedenis niet; hij raakt precies aan de gevaarlijke ontwikkeling die ooit tot Auschwitz heeft geleid.

Mamdani

Uiteindelijk heeft de burgemeester van New York, Zohran Mamdani, ingebonden en openlijk toegegeven, dat hij niet de bevoegdheid heeft om de Israëlische premier Bibi Netanyahu in Amerika te arresteren. In een video noemde hij Netanyahu een oorlogsmisdadiger en beschuldigde hij hem van genocide.

Israëls VN-ambassadeur Danny Danon verwierp de uitspraken als politieke propaganda en beschuldigde Mamdani ervan de aandacht af te leiden van lokale problemen. Men vroeg zich af waarom Mamdani zich alleen over ‘Bibi’ druk maakt maar over de echte agressoren uit de regio nooit met een woord rept. Juridisch gezien had Mamdani vanaf het begin weinig mogelijkheden. Het Internationaal Strafhof heeft geen eigen handhavingsmacht en de VS en Israël erkennen zijn jurisdictie niet.

Den Haag

Ook Nederland blijft helaas niet gespaard. Rond voetbalwedstrijden zagen wij opnieuw beelden van antisemitische spreekkoren en rellen waarbij afschuwelijke leuzen werden geroepen, waaronder verwijzingen naar Hamas en zelfs naar gaskamers. Het is diep teleurstellend wanneer bestuurders vooral spreken over openbare orde en veiligheid, maar onvoldoende benoemen wat de kern van het probleem is: dit zijn niet alleen incidenten van agressie, maar voortdurende aanvallen op Joden als volk en op de herinnering aan een geschiedenis die Europa nooit mag vergeten.

De Haagse burgemeester Jan van Zanen kent de Joodse gemeenschap goed. Tijdens zijn eerdere periode als burgemeester van Amstelveen had hij nauwe contacten met Joodse bewoners en kende hij de bijzondere geschiedenis van de grootste Joodse gemeenschap van Nederland. Juist daarom mocht men verwachten dat hij met extra gevoeligheid zou reageren wanneer Jodenhaat openlijk door de straten van de hofstad klinkt.

Een burgemeester heeft immers niet alleen de taak om orde te bewaren. Hij draagt ook verantwoordelijkheid voor de morele grenzen van de samenleving. Een maatschappij waarin voetbal, internationale conflicten of politieke meningsverschillen worden gebruikt als excuus om “Joden aan het gas” te roepen, heeft niet slechts een veiligheidsprobleem maar een diep moreel probleem.

Internet

Ook op internet zien wij hoe oude antisemitische patronen opnieuw worden verspreid. Het moderne antisemitisme verschijnt in verschillende vormen. Soms gebruikt het een politiek masker, soms een religieus masker en soms presenteert het zich als “legitieme kritiek”, terwijl de onderliggende boodschap dezelfde oude haat bevat. Het uit zich in het ontkennen van het bestaansrecht van Israël, het vergelijken van Israël met nazi-Duitsland, het verheerlijken van geweld tegen Joden en Israëli’s, het verspreiden van complottheorieën over Joodse macht, Holocaustverdraaiing en Holocaustontkenning, het gebruik van nazi-symbolen en het verantwoordelijk houden van Joden overal ter wereld voor gebeurtenissen in Israël.

De geschiedenis leert ons één belangrijke les: antisemitisme begint bijna altijd met woorden voordat het eindigt in daden.

Onverklaarbaar wonder

Maar tegenover dit verhaal van haat staat een ander verhaal. Een verhaal dat misschien nog groter en indrukwekkender is. Het verhaal van een volk dat ondanks duizenden jaren vervolging, ballingschap en pogingen tot vernietiging altijd opnieuw is opgestaan.

De geschiedenis kent vele machtige rijken. Egypte, Assyrië, Babylonië, Griekenland en Rome beheersten enorme gebieden en beschikten over legers, rijkdom en politieke macht. Toch verdwenen zij uiteindelijk als wereldmachten. Hun monumenten bleven achter als herinneringen aan een verleden dat voorbijging.

Het Joodse volk daarentegen had eeuwenlang geen eigen land, geen keizerlijke macht en vaak geen bescherming. Het werd verdreven, vervolgd en vernederd. Toch bleef het bestaan. Dat is misschien een van de grootste historische wonderen.

Zegen

In de Thora lezen wij over Bilam, de heidense profeet, die door koning Balak gestuurd wordt om Israël te vervloeken. Hij krijgt machtige woorden en grote verwachtingen mee. Maar wanneer hij zijn mond opent, gebeurt precies het tegenovergestelde: de vloek verandert in een zegen.

Daar ligt een diepe boodschap verborgen. De geschiedenis van Israël wordt uiteindelijk niet bepaald door de plannen van vijanden, maar door de wil van G’d. Mensen kunnen samenzweren, koningen kunnen dreigen en vijanden kunnen haat verspreiden, maar uiteindelijk blijft de goddelijke belofte staan: “Een volk dat alleen woont en niet gerekend wordt onder de naties” (Numeri 23:9).

Dat betekent niet dat Israël beter is dan andere volkeren. Het betekent dat Israël een bijzondere opdracht heeft ontvangen: getuigen van de Ene G’d, de Thora bewaren en verantwoordelijkheid dragen voor gerechtigheid, medemenselijkheid en morele waarden.

Leven

De Joodse geschiedenis is daarom geen geschiedenis van nederlaag, maar van wederopstanding. Na de verwoesting van de Eerste Tempel kwam herstel. Na de Babylonische ballingschap kwam terugkeer. Na de vernietiging van de Tweede Tempel ontstond het rabbijnse Jodendom dat eeuwenlang de Joodse identiteit zou bewaren. Na de verdrijving uit Spanje ontstonden nieuwe centra van Thorastudie. En na de Holocaust, de grootste catastrofe uit de Joodse geschiedenis, begon opnieuw de opbouw. Het land Israël werd opnieuw opgebouwd.

De vijanden van het Joodse volk wilden een einde maken aan onze geschiedenis. Maar zij ontdekten dat een volk dat leeft uit geloof, herinnering en verbondenheid met G’d niet gemakkelijk vernietigd kan worden.

Daarom moeten wij antisemitisme krachtig bestrijden. Niet vanuit angst, maar vanuit verantwoordelijkheid. Wij moeten spreken wanneer anderen zwijgen. Wij moeten herinneren wanneer anderen proberen te vergeten. Wij moeten onze identiteit versterken wanneer anderen proberen haar te breken.

Want het grootste antwoord op Jodenhaat is niet alleen verdediging. Het grootste antwoord is leven. Meer Thora, meer verbondenheid, meer liefde voor Israël en meer vertrouwen in G’d. De geschiedenis heeft vele machtigen zien verdwijnen. Rijken kwamen en gingen. Ideologieën kwamen op en verdwenen weer. Maar het Joodse volk leeft nog steeds. En het zal blijven staan Deo volente.