Wanneer de actualiteit ons overvalt, hebben onze wijzen ons altijd geleerd om niet alleen naar de krant te kijken, maar ook naar de Bijbel. Want de menselijke natuur verandert nauwelijks. De gezichten veranderen, de middelen wijzigen maar de mechanismen blijven dezelfde. Precies daarom klonk vorige week, in synagogen over de hele wereld, het verhaal van Bilam (Numeri 22-25).

Een profeet die de waarheid kende

Bilam verschijnt op het toneel als een indrukwekkende persoonlijkheid. Hij is geen gewone tovenaar of waarzegger. De Thora schildert hem als een profeet van uitzonderlijk niveau. Onze wijzen vergelijken zijn profetische gaven zelfs met die van Mozes. G'd spreekt met hem. Bilam zelf zegt dat hij hemelse visioenen ziet en de woorden van de Allerhoogste hoort.

Juist daarom is hij zo'n raadselachtig figuur. Hij kent de waarheid, maar kiest voor de leugen. Hij ziet het licht, maar verlangt naar de duisternis. Hij begrijpt de bestemming van het Joodse volk, maar wil die vernietigen. Wanneer hij uiteindelijk zijn mond opent om Israël te vervloeken, gebeurt het ondenkbare. Iedere vloek verandert in een zegen.

Uitgerekend Bilam geeft ons de mooiste beschrijving van het Joodse volk: "Hoe goed zijn uw tenten, Jakob, uw woningen, Israël." Hij ziet de kracht van het Joodse gezin, de heiligheid van het huis, de verbondenheid met de Bijbel. "Wie kan het stof van Jakob tellen?"

Hij begrijpt dat het Joodse volk niet alleen gezegend is met een fysiek land, zoals ooit aan Abraham werd beloofd, maar ook met een unieke opdracht: het aardse met het hemelse te verbinden. Brood, handel, wetenschap, landbouw, gezin, rechtspraak – alles kan een middel worden om G'd in deze wereld een woning te geven. Juist in het gewone leven wordt het heilige zichtbaar.

"Als een leeuwin verheft zij zich." Bilam ziet hoe men iedere ochtend opstaat om een nieuwe dag aan de Schepper te wijden. En vervolgens ziet hij nog verder. "Een ster zal opgaan uit Jakob." Hij ziet de Messiaanse toekomst, waarin licht vanuit Israël de gehele mensheid zal bereiken.

Waarom Bilam Israël haatte

Bilam weet dus precies wie het Joodse volk is. En toch haat hij het. Dat is misschien wel de meest schokkende les van dit Bijbelverhaal. Haat ontstaat lang niet altijd uit onwetendheid. Soms kent men de waarheid heel goed, maar weigert men haar te accepteren.

Bilam laat zich inhuren door Balak, de koning van Moab. Niet omdat Israël hem heeft aangevallen. Niet omdat Israël zijn land wil veroveren. Maar omdat hij bang is voor de geestelijke kracht van dit volk.

Daarom kiest hij voor een ander wapen. Niet het zwaard. Niet de speer. Maar woorden.

Woorden als wapen

Wij zeggen vaak dat woorden geen pijn doen. Iedereen weet echter dat dit niet waar is. Woorden kunnen generaties vergiftigen. Ze kunnen mensen tegen elkaar opzetten. Ze kunnen een volk langzaam van zijn menselijkheid beroven. Precies dat zien wij vandaag opnieuw gebeuren.

Internet stroomt over van complottheorieën, lastercampagnes, verdraaiingen, halve waarheden, historische vervalsingen en regelrechte leugens. Dagelijks worden wij overspoeld met slogans, beschuldigingen, haatretoriek, demonisering en oproepen tot uitsluiting. Achter veel van deze boodschappen schuilt hetzelfde doel: geen discussie voeren maar het bestaansrecht van Israël en het Joodse volk ondermijnen.

Wat Bilam 3300 jaar geleden probeerde met zijn vloeken, gebeurt tegenwoordig miljoenen keren per dag via sociale media, websites, internationale fora en nieuwsplatforms.

Een oorlog die nooit is geëindigd

Het is een oorlog van woorden. Een oorlog waarin de Joodse geschiedenis wordt ontkend. Waarin de eeuwenoude band tussen volk en land wordt weggeredeneerd. Waarin de bijdrage van het Joodse volk aan de wereld wordt besmeurd. Waarin feiten worden vervangen door verdachtmakingen en herhaling belangrijker wordt dan waarheid.

Bilam begreep iets wat ook moderne propagandisten begrijpen: als je een volk niet op het slagveld kunt verslaan, probeer dan eerst zijn morele legitimiteit te vernietigen. Maak het verdacht. Isoleer het. Maak het tot symbool van alles wat verkeerd is.

Balak en Bilam beseften dat zij een conventionele oorlog waarschijnlijk zouden verliezen. Daarom kozen zij voor een psychologische oorlog. Die strijd is nooit opgehouden. Alleen de middelen zijn veranderd. Waar Bilam één stem had, beschikken zijn erfgenamen vandaag over miljoenen schermen.

Het verhaal van Bilam lijkt op het eerste gezicht een wonderlijk Bijbelverhaal uit een ver verleden. Maar het is actueler dan ooit. Want zolang er mensen zijn die de waarheid verruilen voor haat, zullen er nieuwe Bilams opstaan. Toch eindigt het verhaal niet met de vloek. Het eindigt met hoop.

De waarheid krijgt het laatste woord

De profeet Micha (6:5) roept ons op: "Herinner je toch wat Balak beraamde en wat Bilam hem antwoordde." Herinner je dat G'd iedere vloek in een zegen wist te veranderen.

En de profeet Zefanja (3:9) kijkt nog verder vooruit. Hij voorzegt een tijd waarin de volkeren een zuivere taal zullen spreken, zodat zij allen gezamenlijk de Naam van G'd zullen aanroepen en Hem eensgezind zullen dienen. En: "In die tijd zal Ik jullie thuisbrengen… ja, dan zal Ik jullie een goede en lofwaardige naam onder alle volken van de aarde bezorgen" (Zefanja 3:20).

Dat is uiteindelijk het antwoord op Bilam. Niet de leugen krijgt het laatste woord. Niet de laster of propaganda. Maar de waarheid. En die waarheid heeft, hoe luid het vloeken ook klinkt, de geschiedenis altijd overleefd.