Serie: Geen zicht op Israël (vervangingsmodel)
Door Karel van der Plas -
22 januari 2026
Vervangingstheologie – een term die de meeste christenen wel kennen. Toch is het maar de vraag of mensen de diepe consequenties kennen van deze wrange leer. Of andersom: wanneer de vervangingsleer diep in het DNA van onze kerken zit, welke aardverschuiving komt er dan op gang als we deze leer achter ons (proberen te) laten?
Over de vervangingstheologie is veel gezegd en geschreven. We tippen in dit eerste artikel van de serie dan ook slechts enkele hoofdpunten aan. Te beginnen met: waarom ‘vervangingsleer’?
Waarom vervangingsleer?
De term vervangingsleer of vervangingstheologie zegt eigenlijk al wat het is: er is iets vervangen. Concreet betekent het dat het volk Israël niet langer meer Gods volk is, maar dat dit is vervangen door de kerk. De grond van deze gedachte is de veronderstelde ‘verwerping’ (tot het doden aan toe) van Jezus als de beloofde Messias, de Christus. Daarmee zou God ook het oude Israël hebben verworpen en zich een nieuw volk hebben gevormd: de kerk van Christus. Zij noemde zich al snel het ‘ware Israël’.
De vraag die natuurlijk opkomt is: waarom voelde de jonge kerk in de eerste eeuwen zo sterk de drang om zich het ‘ware Israël’ te noemen? Waarom wilde zij zo graag de vervanger zijn van het Joodse volk als Gods volk? Er zijn door Bijbelwetenschappers, theologen en historici meerdere reden aangehaald hoe dit ontstaan is. Het is ook niet één reden, het is een opstapeling van meerdere ongelukkige momenten en keuzes. We werpen er een korte blik op.
“Waarom voelde de jonge kerk in de eerste eeuwen zo sterk de drang om zich het ‘ware Israël’ te noemen?”
Ontstaan vervangingsdenken
Na de verwoesting van Jeruzalem en de Tempel in het jaar 70 is er binnen het Jodendom veel veranderd. Het centrum viel weg en veel van de veelkleurigheid – er waren meerdere stromingen in die tijd, zoals Sadduceeën en Zeloten – verloor bestaansgrond. Twee Joodse stromingen wisten de omslag ná de verwoesting te maken: de Farizese stroming en een jonge, nieuwe stroming: de jonge kerk – of beter gezegd: ‘aanhangers van de Weg’ (Handelingen 9:2; 22:4; 24:14) of ‘sekte van de Nazarenen’ (Handelingen 24:5; zie ook 24:14; 28:22). En begrijp goed: dit speelt zich allemaal al binnen de grenzen van het Jodendom. Natuurlijk waren er verschillen – hoofdzakelijk over de vraag of Jezus de beloofde Messias was – maar groter waren de overeenkomsten.
Maar nu de tijd veranderde, Joden staatsvijand nummer 1 werden en de jonge (Joodse!) Jezus-beweging (de ‘kerk’) steeds meer heidense aanhangers kreeg, veranderde langzaam de kleur. Zowel de Farizeeërs als de Jezus-beweging begonnen meer af te bakenen wat zij geloofden en wat niet. Bij de Farizese stroming kwamen gebeden in plaats van offers en de jonge kerk begon Jezus als vervanger daarvan te zien. De ene stroming begon haar mondelinge traditie op schrift te stellen – wat later de Talmoed werd – en de andere begon de canon van het Nieuwe Testament vast te leggen. Dit, met nog honderd-en-één andere facetten, versterkte de grenzen tussen beide bewegingen.
Daarbij kwam kijken dat de Jezus-beweging in het begin van de tweede eeuw meer niet-Joodse aanhangers kende dan Joodse. Mede doordat deze heidenen niet Joods werden (ze bleven onbesneden), werd de ‘kleur’ van deze beweging steeds heidenser – veel niet-Joden namen tenslotte hun oude gebruiken mee. Langzaam tekende zich een scheidslijn af.
“Om de vervangingsleer te boven te komen is er veel nodig, maar het begint met in ieder geval één ding: Israël de plaats geven die het voor God heeft.”
De theologische druppel die de breuk definitief maakte, was de term ‘Israël’. In die dagen van het Romeinse Rijk was iets goed als iets oud was – iets nieuws was onbetrouwbaar. De jonge kerk, steeds meer afstand nemend van de Joods-farizese beweging, kwam daarmee wat kaal over; ze had geen oude papieren. Maar om wél te bewijzen dat de kerk eigenlijk al eeuwen oud is, zei men al snel dat zij de eigenlijke voortzetting was van het ‘volk van God’. De ‘ongelovige’ Joden, de Joden die Jezus niet aannamen, konden natuurlijk niet langer Gods volk zijn.
Er ontstond als het ware een strijd om de term ‘Israël’ – wie was de voortzetting van Gods volk, met wie hield God Zijn verbond? En zo stelde de kerk dat de Joden zichzelf wel Israël mochten noemen – en dat deden ze ook – maar dat de kerk het eigenlijke ‘ware Israël’ was. Zij was het ‘geestelijke Israël’, hét volk van God – zij was de vervanger van het ‘blinde’ Joodse volk. Die hadden de ereplaats verspeeld.
De gevolgen van de vervangingsleer
Met deze afslag begon de kerk in haar dogma’s en concilies steeds verder af te staan van het fysieke Joodse volk. En dat niet alleen, ze begon de Bijbel ook anders te lezen. Overal waar Israël stond, werd de kerk gelezen – zij was ten slotte het ‘ware Israël’. De gevolgen van deze manier van Bijbellezen zijn bijna niet te overschatten. Het is nu de ruimte niet om daar uitgebreid op in te gaan, maar als we kort iets moeten zeggen: voor de kerk kwam het eeuwige leven centraal te staan. Een koninkrijk op aarde was een Joods bedenksel. Het ging om de hemel, niet om Jeruzalem.
De Bijbel werd volledig weggerukt uit de Hebreeuwse context en de profetieën werden anders verstaan. Alles wat Joods of Hebreeuws was, werd afgezworen; Pasen werd losgemaakt van Pesach en zondag kreeg de plaats van Sjabbat. En meer nog: niet alleen op eigen erf waren er grote verschuivingen, ook het Joodse volk plukte de wrange vruchten. Door de kerk is het Joodse volk eeuwenlang verketterd, vervolgd en soms letterlijk vermoord. En nadat de synagoge in de brand stond, vierden we het Heilig Avondmaal.
Een weg terug
Gelukkig is er na Auschwitz en de oprichting van de staat Israël een beweging op gang gekomen in de kerken. Langzaam drong door dat de vervangingstheologie een foute leer was met vreselijke gevolgen, zowel voor het verstaan van de Bijbelse boodschap als voor het Joodse volk zelf. Om de vervangingsleer te boven te komen, is er veel nodig, maar het begint met in ieder geval één ding: Israël de plaats geven die het voor God heeft. Met andere woorden: eerlijk lezen wat de Bijbel zegt en dat rustig laten staan. Soms gaat het niet over ons, soms zijn we toeschouwer en ontdekken we juist dáárin de grootsheid van God.
