Wat betekent Bendigamos, de naam van de sjoel?

"Bendigamos betekent: ‘Laten we samen bidden’. Het woord stamt uit de tijd van de inquisitie in Portugal, toen we daar als Joden vervolgd werden en ons geloof niet mochten belijden. We deden het in het geheim. Bendigamos was de naam van een Spaanstalig lied ter vervanging van het gebed na de broodmaaltijd. Het werd een soort geuzenterm."

Portugese Joden wonen al eeuwen in Holland. Zijn er ook sporen van de Joodse gemeenschap terug te vinden in Portugal zelf?

"Er is heel weinig van over, misschien vijfhonderd Joden. Tijdens de grote vervolgingen aan het einde van de vijftiende eeuw zijn veel Joden vermoord, nog veel meer zijn er gevlucht en de rest werd gedwongen christen. Ze waren tweederangsburgers. Wie de traditie nog durfde voort te zetten, moesten dit in het geheim doen. In een aantal families herinneren sommige gebruiken nog aan het Jodendom uit een ver verleden. Natuurlijk zie je het aan onze namen. En onze familie heeft bijvoorbeeld nog een familiewapen dat teruggaat tot die oude tijd."

En hoe groot is de gemeenschap hier?

"Voor de Holocaust bestond de Portugees-Joodse gemeente uit vierduizend gezinnen. Maar daar kwam maar tien procent van terug. De anderen waren vermoord. En toen ze terugkwamen, hadden ze geen paspoort, geen huis. Ze moesten nog achterstallige belasting betalen en het antisemitisme was niet weg. Er lag een deken van zwaarte op de mensen. Ze waren getraumatiseerd. Ze geloofden dat het nooit meer iets zou worden. Het plezier en het vertrouwen waren weg. Ooit waren er driehonderd Joodse gemeenschappen in Nederland. Moet je je voorstellen! Allemaal weggevaagd."

Wat was en is er zo bijzonder aan de Portugese Joden? Er is nog een prachtige grote oude synagoge waar jullie ook samenkomen, toch?

"We hebben onze eigen identiteit. We delen hetzelfde geloof als de Asjkenaziem, de Joden uit Oost-Europa. Maar er zijn verschillen in cultuur, taal en ook in de gebruiken. We hebben een rijke traditie met grote rabbijnen die we nog steeds bestuderen, karakteristieke synagogediensten en een geschiedenis waar we trots op zijn. En na de lezing van de Heilige Schrift volgt nog steeds een zegen in het Portugees. We zien wel dat ook Joden uit Iran, Irak en Jemen, de zogeheten Mizrachi, zich bij ons thuis voelen. Maar vergis je niet, 85 procent van de Joden is nergens bij aangesloten en maar een paar procent gaat naar de synagoge."

Waarom ben je eigenlijk een nieuwe sjoel begonnen, een soort jeugdsynagoge als ik het goed begrijp?

"Nogmaals, het was moeilijk voor mensen die de oorlog overleefd hadden. Men was als het ware ‘verlamd’. Het enthousiasme was weg. Er was ook weinig ruimte voor de inbreng van de nieuwe generaties die werden geboren. Jonge mensen haakten af. Dat raakte me. Uit mijn familie kwamen ooit bekende opperrabbijnen, maar het leek wel alsof alles wat er ooit was, voorgoed zou verdwijnen en nooit meer zou terugkomen. Het voelde alsof de nazi's een eeuw later alsnog zouden winnen en ik wilde dat absoluut voorkomen. Vandaar deze ultieme poging weer echt een toekomst op te bouwen."

En toen begon je opnieuw. Hoe vonden ze dat? Was er weerstand?

"Ja. Natuurlijk was er wel wat weerstand, tegelijkertijd werd ons initiatief met enthousiasme ontvangen. En waarom ook niet? Een jonge generatie die zich gewoon richt op de basis: samen bidden, samen de Sjabbat en de feestdagen vieren, samen plezier hebben en Joods leven verder ontwikkelen. De gemeenschap groeit gestaag en er is een positieve, toekomstgerichte sfeer. Er is nog steeds wel veel werk te doen voordat we kunnen stellen dat de toekomst is veilig gesteld."

Nachshon zit inmiddels op het puntje van zijn stoel.

"Ik wilde me richten op die 98 procent die niet meer regelmatig naar een sjoel ging. Ik huurde met een paar vrienden een gebouw en we begonnen met een eerste dienst. Van mijn vader kreeg ik een oude Thorarol. Die had hij nog. En de bekende rabbijn Nathan Lopez Cardoza uit Jeruzalem gaf ons zijn zegen en zag op ons toe. Want dat moet wel. Inmiddels is er een andere rabbijn die op ons toeziet. Maar goed, we maakten het bekend en er kwamen vijftig mensen! En we gingen door, door om het plezier terug te brengen en de hoop. We richten ons ook op educatie. Er is een soort 'Bijbelkring' gekomen en verschillende cursussen, bijvoorbeeld over de oude melodieën van de liturgie, bijna niemand kende ze meer. Ik begon er les in te geven. We organiseerden uitjes en sociale activiteiten en ze bleven komen, de jongeren, maar ook ouderen, uit alle kringen, niet alleen uit onze gemeente. We leven!"

En hoe gaat het dan met het geloof? Er moet een enorme crisis geweest zijn voor mensen die uit de oorlog kwamen.

"Ja, dat was zo. Mensen waren hun geloof kwijt en waren soms boos op God of waren bang en wilden hun kinderen afschermen. Maar er waren er ook die juist hun geloof bewaard hadden. En in Bendigamos? Mensen zeggen weleens dat het bij het Jodendom eerst gaat om doen en dan om geloven. Dat is ook wel zo. Je ziet dat mensen meedoen met de liturgie om hun Jodendom te beleven en daarachter komt dan het geloof. We zitten daar niet bovenop, ieder heeft zijn eigen zoektocht en God gaat met ieder zijn eigen weg, in zijn eigen tempo. We proberen niet te oordelen, maar te inspireren.

Er zijn vragen, natuurlijk zijn die er. We hebben relatief veel hoogopgeleiden en mensen die alles rationeel benaderen. Die willen alles beredeneren. Soms vragen ze mij hoe een goede God de Holocaust kon laten gebeuren. Dan antwoord ik dat God ons een vrije wil heeft gegeven. Goed bestaat alleen bij een vrije wil. Maar dat heeft ook een donkere kant. Daarom is de Thora er, om ons in dat krachtenveld te leiden naar het goede en het goede te doen."

Maar ondertussen lijken oude tijden te herleven.

"Ja, het is moeilijk in Amsterdam, vooral het gevoel van onveiligheid. Op universiteiten en op middelbare scholen is het vreselijk. We hebben de Maccabi-rellen gehad. Heel veel zalen willen geen Joodse muzikale evenementen of feesten toelaten. Sommige ouders die in Israël kinderen in het leger hebben, worden opgezocht en bedreigd. Er zijn niet zoveel plekken waar je samen je Jodendom kunt beleven en de huizenprijzen zijn hier hoog. Bruiloften zijn er weinig, veel jongeren zijn single. Misschien dat er hooguit twintig bruiloften per jaar zijn, in heel Nederland. Het is erg moeilijk."

En mensen maken alija!

"Israël is onze levensader. Er zijn inderdaad heel wat afscheidsfeestjes geweest. Maar ondertussen blijven we groeien. We hebben inmiddels een studentenvereniging en we hebben een nieuw pand op het oog, waar we ons verder kunnen ontwikkelen. Mensen keren terug naar een actief Joods leven. Laatst hadden we bijvoorbeeld een bat mitswa van een vrouw van 49! Haar moeder had haar verboden naar een synagoge te gaan vanwege de oorlog, maar na haar overlijden koos ze ervoor en ze voelt zich nu helemaal thuis. Dat is prachtig om mee te maken. We zien dat er nog veel potentie is. Tegelijk zijn we bang dat het hier steeds minder leefbaar wordt en we misschien alsnog over dertig jaar de boel moeten sluiten."

En dan is het gesprek over, abrupt. Er wachten een paar ongeduldige kinderen op Nachshon. Ik schatte hem begin dertig, maar hij blijkt toch wat ouder te zijn. Bij het afscheid zegt hij dat ik vooral moet schrijven dat er gezelligheid, een warm familiegevoel en blijde gezichten zijn in Bendigamos. Eerder in het gesprek zei Nachhson, bijna terloops: "Ik heb niet voor een carrière gekozen. Ik heb mijn leven in dienst gesteld van het herleven van het Jodendom." En dat leven is er gekomen, in zijn sjoel, als een geweldige inspiratie om trots te zijn, of beter gezegd, dankbaar dat je deel uitmaakt van het Joodse volk, Gods oogappel in deze wereld. Ik denk dat zijn beroemde voorouders, de opperrabbijnen van de Joods-Portugese synagoge trots op hem zouden zijn. En ik? Ik ben in elk geval jaloers op zijn prachtige achternaam.

Dit interview verscheen eerder in onze maandkrant Israël Aktueel. Klik hier om gratis abonnee te worden!