Tijdens de oorlog deed 90% van de mensen niets tegen de nazi-bezetting. 5% collaboreerde met de nazi's en 5% kwam in verzet. Deze laatste groep mensen zette hun eigen leven op het spel om het leven van hun Joodse naasten te redden.

Een van die verzetshelden is Irena Sendler. Haar verhaal is er een van moed, volharding en bescheidenheid.

Irena Sendler

Irena wordt in 1910 geboren in een klein dorpje in Polen. Haar vader is arts van de Joodse bevolking uit het dorp. In 1916, als Irena bijna 7 jaar oud is, overlijdt hij door een tyfusepidemie. Hij weigert zijn Joodse patiënten aan hun lot over te laten, waardoor hij het zelf niet overleeft. Oftewel: hij geeft zijn leven om het leven van zijn Joodse dorpsgenoten te redden.

Irena en haar moeder worden na het overlijden van vader door de Joodse bevolking opgevangen. De Joodse gemeenschap biedt zelfs aan voor Irena's opleiding te betalen (wat haar moeder weigert). Ze verhuizen uiteindelijk naar Warschau, waar Irena een opleiding tot sociaal werkster volgt. Ze trouwt met haar jeugdvriendje Mietek Sendler. Ze wonen in Warschau als de oorlog uitbreekt.

Het getto van Warschau

In 1939 valt Duitsland Polen binnen en bezetten het land. In oktober 1940 wordt in de hoofdstad Warschau een afgesloten wijk gecreëerd, waar alle Joden uit Warschau en omliggende dorpjes gedwongen moeten leven. Het isoleren van de Joodse bevolking is een eerste stap richting de deportatie naar de werk- en vernietigingskampen.

Het leven in het getto is mensonterend. Ruim 400.000 Joden moeten in een relatief klein gedeelte van Warschau leven, waardoor er slechte hygiëne en voedseltekorten ontstaan. Daardoor breken allerlei ziekten uit, zoals tyfus, tuberculose en dysenterie. Elke dag bezwijken mensen aan ziekte en uitputting.

Naast fysieke omstandigheden heeft het getto-leven ook een psychische impact. Vanaf 1942 worden elke dag Joden opgepakt en gedeporteerd naar de kampen. Er heerst veel angst en onzekerheid: 'Wat gaat er met ons gebeuren?'

Kortom: het leven in het getto van Warschau was een strijd om overleven onder extreme omstandigheden, gekenmerkt door honger, ziekte, dwangarbeid, angst en verlies van vrijheid.

Inspecties

Tijdens de nazi-bezetting werkt Irena Sendler voor de sociale dienst in Warschau en probeert op allerlei manieren de Joden te helpen. Dat wordt praktisch onmogelijk als het getto in 1940 volledig afgesloten wordt voor de buitenwereld.

Irena zoekt manieren om het getto toch binnen te komen en dat lukt. Omdat de nazi's bang zijn tyfus of andere ziekten op te lopen, weigeren ze om het getto in te gaan. Irena krijgt een vergunning, waarbij ze toegang krijgt tot het getto om daar de sanitaire omstandigheden te inspecteren.

Wat de nazi's (nog) niet weten, is dat Irena lid is van het grote Poolse verzetsnetwerk Żegota, dat zorgt voor valse identiteitspapieren voor Joden, onderduikadressen en voedselbonnen. Irena gebruikt haar functie als dekmantel om zo Joodse kinderen uit het getto te redden en elders onder te laten duiken.

Samen met het verzet binnen en buiten het getto lukt het Irena om zo'n 2500 Joodse kinderen te redden. De kinderen werden op de meest bizarre manieren uit het getto gesmokkeld, zoals in grafkisten, koffers, zakken, gereedschapskisten, ambulances en zelfs via de riolering. Baby's kregen soms een slaapmiddel, zodat ze geen geluid maakten tijdens de reddingsacties.

Namen van de kinderen

Joodse kinderen die gered werden, kregen een vals naam. Irena schreef alle echte namen en de nieuwe, valse namen van de kinderen op kleine papiertjes, die ze in glazen potten stopte en begroef in een tuin. Dit deed ze in de hoop dat de kinderen na de oorlog hun ouders en familieleden terug konden vinden. In veel gevallen bleken veel families en ouders van de kinderen vermoord te zijn.

Toch zijn er kinderen geweest die later dankzij deze briefjes ontdekten wat hun echte identiteit was.

Verraden en opgepakt

In 1943 wordt Irena Sendler verraden en gearresteerd door de Gestapo. Ze wordt zwaar mishandeld, waarbij haar benen zelfs gebroken worden. De Gestapo probeert belangrijke informatie en namen van kinderen te achterhalen, maar Irena laat niets los.

Ze wordt ter dood veroordeeld, maar het verzet slaagt erin om ambtenaren om te kopen om haar vrij te krijgen. Na haar bevrijding moet Irena onderduiken, maar zet haar verzetswerk door en doet wat ze kan.

'Ik heb niet genoeg gedaan'

Irena Sendler heeft zo'n 2500 Joodse kinderen gered door haar eigen leven op het spel te zetten. Toch spreekt ze na de oorlog bijna niet over wat ze gedaan had. Pas in de jaren '90 wordt haar verhaal internationaal bekend.

Irina zag zichzelf niet als heldin. Ze vond zelfs dat ze niet genoeg gedaan had. Die bescheidenheid typeert haar misschien wel het meest.

Opdat wij niet vergeten

Het is dit jaar 81 jaar na het einde van de Holocaust. Er zijn mensen zoals Irena Sendler geweest die hun leven op het spel zetten om het leven van anderen te redden. Twee mensen die hier getuige van zijn, zijn meneer en mevrouw Heijmans. Als Joodse kinderen hebben zij de Holocaust overleefd door onder te duiken op diverse adressen in Nederland.

Over hun ervaringen willen ze graag vertellen tijdens de Holocaustherdenking op dinsdag 27 januari 2026. De herdenking start om 13.00 uur en vindt plaats in De Fontein, een kerk op loopafstand van het Israëlcentrum in Nijkerk.

Bent u er ook bij? Bekijk alle informatie en reserveer uw plek via cvi.nl/herdenken.