Het Beloofde Land: geen verdienste maar een belofte

Aan de vooravond van Israëls intocht in het Beloofde Land doet Mozes iets opvallends. Hij spreekt zijn volk niet moed in door hen te herinneren aan hun voorbeeldige gedrag. Integendeel. Hij brengt juist hun misstappen naar voren: de ontrouw bij het gouden kalf, de terugkerende rebellie, het vele gemor, de twijfel aan G’ds almacht en de angst voor het Land na het verslag van de verspieders.

Waarom? Omdat Israël één vergissing niet mag maken: denken dat het Land een beloning is voor goed gedrag. Mozes zegt in feite: Jullie krijgen het Land niet omdat jullie zo oprecht, zo trouw, aanhankelijk, godvrezend of geleerd zijn.

Daarmee raakt hij aan een van de diepste lijnen van Deuteronomium, het vijfde en laatste boek van de Thora. De landbelofte begint niet bij wat de mens heeft gepresteerd, maar bij wat G’d heeft gesproken.

Terugkeer

Dat inzicht kreeg eeuwen later een verrassende actualiteit. Aan het begin van de twintigste eeuw bezochten rabbijnen verschillende jonge Joodse landbouwgemeenschappen in het Land. Wat zij aantroffen, stelde hen bepaald niet gerust. Op heilige sabbat- en feestdagen werd gewerkt. Bijbelse voorschriften werden niet altijd nageleefd en veel pioniers hadden zich van het traditionele Joodse leven verwijderd.

Toch zagen deze rabbijnen méér dan religieuze achteruitgang. Zij zagen mensen die grond bewerkten, dorpen bouwden en - na eeuwen van diaspora - opnieuw voet zetten op de bodem van hun voorouders.

Het waren geen heiligen. Het was geen volmaakt volk. Maar wel een volk dat terugkeerde. Misschien herkenden zij daarin iets wat veel anderen over het hoofd zagen: de hand van G’d hoeft niet altijd zichtbaar te zijn in menselijke volmaaktheid.

“Het verliezen van de zegen is niet hetzelfde als het opheffen van de belofte. Ballingschap betekent niet dat G’d Zijn woord heeft ingetrokken.”

G’ds verbond

De Thora maakt het onderscheid scherp. De Israëlieten moeten niet denken: Wij zijn beter dan de volken, daarom krijgen wij dit land. Mozes herinnert hen er juist aan hoe vaak zij hebben gefaald.

De reden voor hun bezit van het Land ligt dieper. Enerzijds wordt gewezen op de verdorvenheid van de volken die er wonen. Maar daaronder ligt een fundament dat nog belangrijker en duurzamer is: G’ds eed aan Abraham, Isaak en Jakob.

Wanneer Israël later in nood verkeert, klinkt hetzelfde motief opnieuw. De profeten roepen G’d niet allereerst aan met: Kijk hoe goed Israël nu is. Hun beroep is eenvoudiger: Gedenk Uw verbond.

De toekomst van Israël wordt daarmee verbonden aan G’ds trouw, niet aan een scorekaart van menselijke prestaties.

Ongehoorzaamheid

Dat betekent niet dat Israëls gedrag er niet toe doet. Juist wel. De Thora stelt keer op keer dat ongehoorzaamheid ernstige gevolgen heeft. Israël kan de zegen van het Land verliezen. Het volk kan worden gestraft en zelfs in ballingschap terechtkomen. Die heeft bijna 2000 jaar geduurd na de verwoesting van de tempel in het jaar 70.

Maar hier ligt een onderscheid dat essentieel is: het verliezen van de zegen is niet hetzelfde als het opheffen van de belofte. Ballingschap betekent niet dat G’d Zijn woord heeft ingetrokken.

Eeuwenlang leek de verstrooiing dat misschien wel te bewijzen. Een volk zonder eigen land, verspreid over vele continenten, kon gemakkelijk de indruk wekken dat het oude verhaal voorbij was. Maar de oude belofte was niet voorbij.

“Het Land is verbonden met een belofte die ouder is dan Israël zelf. Niet omdat Israël het verdiende. Maar omdat G’d sprak en Hij Zijn woord niet vergeet.”

G'd heeft het laatste woord

Ook de profeten beschrijven een opmerkelijke volgorde. G’d verzamelt Israël uit de volken en brengt het terug naar het eigen Land. Vervolgens spreekt Hij over reiniging, nieuwe emoties, een nieuwe geest, een nieuw gevoel en nieuwe inspiratie.

Dat is veelzeggend. Niet eerst: Word volmaakt, bewijs jezelf en verdien daarna je terugkeer. Maar: G’d brengt terug en daarna vernieuwt Hij. De menselijke verandering volgt op het G’ddelijke handelen. Dat maakt de Landbelofte niet goedkoop. Het maakt haar juist afhankelijk van iets dat groter is dan menselijke wisselvalligheid.

Daarom kunnen Israëls geschiedenis en Israëls toekomst niet worden teruggebracht tot de vraag of iedere generatie het Land heeft ‘verdiend’. Geen enkele generatie is volmaakt. Israël kan falen. Maar geen menselijke generatie krijgt het laatste woord over een belofte die G’d zelf heeft uitgesproken.

Dat is uiteindelijk de kern die Mozes zijn volk op de grens van het Land wil meegeven. Niet: Kijk naar jezelf en wees trots. Maar: Kijk naar G’d en steun op Zijn trouw.

Het Land is geen trofee voor menselijke perfectie. Het is verbonden met een belofte die ouder is dan Israël zelf. Niet omdat Israël het verdiende. Niet omdat iedere generatie zo geweldig was. Maar omdat G’d sprak en Hij Zijn woord niet vergeet.