Het is waarschijnlijk een van de bekendste gelijkenissen van Jezus, de gelijkenis van de vader en de twee zonen. Rembrandt schilderde de terugkeer van de verloren zoon en de bekende priester Henri Nouwen schreef er zijn mooie boek 'Eindelijk thuis' over.
In deze tweeluik gaat theoloog Kees de Vreugd dieper in op de gelijkenis van de vader en de twee zonen. Maandag verscheen deel 1.
Misverstand
In een excurs over de gelijkenis van de verloren zoon in het NTJT schrijft Amy-Jill Levine behartenswaardige dingen. De uitleg dat de jongste zoon zijn vader eigenlijk dood wenste, noemt zij een wijdverbreid misverstand. Het was niet ongebruikelijk dat een vader al bij zijn leven zijn kinderen hun erfdeel gaf. Dat wordt ook al opgemerkt door Strack-Billerbeck, met verwijzingen naar de Joodse bronnen.
Levine vergelijkt de drie gelijkenissen in Lukas 15 en wijst erop dat het in de eerste twee gelijkenissen over willoze objecten (een schaap en een munt) gaat die zoek zijn geraakt en die dus niet uit zichzelf tot bekering kunnen komen. Dat is in de derde gelijkenis anders, maar de omkeer van de jongste zoon lijkt eerder een noodgedwongen rationele afweging dan een oprechte ommekeer.
Bij Joodse hoorders roept een verhaal over twee zonen de associatie met verhalen over twee zonen in Tenach op, waarbij zij zichzelf misschien intuïtief associëren met de jongste zoon: Jakob tegenover Esau, Abel tegenover Kaïn.
Levine trekt uit de samenhang van de drie gelijkenissen de conclusie dat het gaat om verloren zijn c.q. je verloren voelen. Zij wijst op nog een opmerkelijk detail: als het feest aan de gang is, is de oudste zoon nog buiten. De vader is kennelijk zo gericht geweest op de jongste zoon dat hij de oudste vergeten is en hem nu alsnog komt halen. De klacht van de oudste zoon suggereert dat hij zich al zolang als zijn broer weg was niet gezien voelde door zijn vader. Dat is nogal een andere interpretatie dan meestal gehoord wordt, maar wat mij betreft het overwegen waard. De oudste zoon is dus niet halsstarrig buiten gebleven, maar over het hoofd gezien. Nu wordt hij aangesproken in zijn eigen verdriet. Levine concludeert: "Het is oneindig veel moeilijker en ook oneindig veel belangrijker om een verloren kind het gevoel te geven dat hij meetelt."
“Als het juist is dat de Farizeeën en Schriftgeleerden bedoeld worden met de oudste zoon, dan geldt voor hen: 'Kind, jij bent altijd bij Mij.'”
Altijd bij Mij
In dit alles is het antwoord van de vader aan de oudste zoon alleszeggend: "Kind, jij bent altijd bij mij. En al het mijne is het jouwe." Er hoeft geen twijfel te zijn over de band tussen de vader en de zoon. De uitnodiging aan de oudste zoon klinkt erin door om ruimer te genieten van alles wat de vader hem geeft. Maar daarbij is er ook de oproep aan de oudste zoon om blij te zijn met de vader over de wederopstanding van zijn jongere broer. Hij was dood en is weer tot leven gekomen, hij was verloren en is gevonden.
Er is dus geen reden in de gelijkenis om de oudste zoon in een negatief daglicht te stellen. Er is ook geen reden om de farizeeërs en de Schriftgeleerden die aangesproken worden negatief te beschouwen. Als het juist is dat zij bedoeld worden met de oudste zoon, dan geldt voor hen: "Kind, jij bent altijd bij Mij." Zij zijn dus bij de Vader. Er is geen twijfel over hun relatie met God, om het in die termen te zeggen. Zij dienen God. Zij zijn bij de Vader. Maar zij worden uitgenodigd om te delen in de blijdschap in de hemel over een zondaar die zich bekeert. Bovendien zijn de drie verhalen een oproep aan Jezus’ gesprekspartners om met de Vader te zoeken wat verloren is, zoals dat Zijn eigen missie was.
Israël en de Kerk
De interpretatie van Levine maakt de drie gelijkenissen wat los uit de directe context die Lukas geeft. Dat zou je als kritiek kunnen geven. Toch bleef het bij me hangen: wat zouden de implicaties zijn als je dit toepast op Israël en de kerk?
Het nabijbelse Jodendom heeft zichzelf nooit ‘buiten’ gevoeld, of het moest zijn buiten het land in de ballingschap. En in de situatie van ballingschap en vervolging is er geworsteld met de vragen naar Gods aanwezigheid, Gods rechtvaardigheid. De meest aangrijpende getuigenissen daarvan kunnen we horen vanuit de Sjoa. Ook al was die worsteling voor velen niet vol te houden, toch bleef Israël geloven, vasthouden aan de mitswot (geboden) en de gebeden.
“In hoeverre zegt de christelijke boodschap aan Israël impliciet of expliciet: ‘jullie staan buiten’, terwijl de Vader zegt: ‘Jij bent altijd bij Mij’?”
De christelijke opvatting van Israël – of misschien beter in dit verband: het Jodendom – als de oudste zoon die buiten blijft, heeft als consequentie: Israël is van God vervreemd. Maar dat is niet wat het verhaal zegt, en het is het omgekeerde van wat Paulus aan de heidengelovigen in Efeze schrijft: "denk eraan dat jullie voorheen heidenen waren…" (Efeze 2:11). Paulus zegt vervolgens niet: "Nu zijn jullie in de plaats van Israël gekomen." Integendeel: "Jullie waren veraf, maar nu zijn jullie dichtbij gekomen door de Messias" – dat is dichtbij God en ook dichtbij Israël, sterker nog: in de Messias verbonden met Israël, samen met Israël delend in de belofte van het Messiaanse rijk. Dan moeten we wel onze plaats weten.
Als de oudste zoon in de klassieke interpretatie staat voor het Jodendom, dan moet de jongste zoon wel voor de kerk staan. Bescheidenheid tegenover de oudste zoon zou het christendom sieren. De kerkgeschiedenis heeft vaak het tegenovergestelde laten zien. In hoeverre zegt de christelijke boodschap aan Israël impliciet of expliciet: "jullie staan buiten", terwijl de Vader zegt: "jij bent altijd bij Mij"? Wie overtuigd is van de noodzaak om Joden het evangelie te brengen zal zich toch eerst rekenschap af moeten leggen van die vraag. En vervolgens is de vraag: is het evangelie dat je wilt brengen wel het hele raadsbesluit van God (Handelingen 20:27)?
Misschien is het wel omgekeerd. Misschien is het christendom wel jaloers op de positie van Israël in dat raadsbesluit van God; kan het dat niet verdragen dat God tegen de oudste zoon zegt: ‘jij bent altijd bij Mij’, en wil het zelf de oudste zoon zijn. Het is tijd voor deze jongste zoon om naar buiten te gaan en zich te verzoenen met de oudste zoon. Dat was toch de missie van de Messias volgens Paulus, verzoening tussen heiden en Jood?
Dat is nog steeds een open eind.
Dit artikel verscheen eerder in het theologisch kwartaalblad Israël en de Kerk, een gratis magazine van Christenen voor Israël voor theologen en voorgangers. Klik hier om gratis abonnee te worden.