Sluiten

Zoeken.

Artikelen

Activiteiten

Kennisbank

Podcasts

Projecten

Publicaties

Videos

Overig

Bijbel

Overdenking

Terug naar overzicht

Een vader had twee zonen (1)

Door Kees de Vreugd - 

17 november 2026

De verloren zoon Rembrandt

Het schilderij van Rembrandt over de verloren zoon. | Foto: Wikimedia Commons

Het is waarschijnlijk een van de bekendste gelijkenissen van Jezus, de gelijkenis van de vader en de twee zonen. Rembrandt schilderde de terugkeer van de verloren zoon en de bekende priester Henri Nouwen schreef er zijn mooie boek 'Eindelijk thuis' over.

Gangbaar is het om het verhaal de gelijkenis van de verloren zoon te noemen. Dat focust op de jongste zoon, en op een belangrijk kernwoord in Lukas 15: verloren. En het onderscheidt dit verhaal van die andere gelijkenis van een vader met twee zonen (Matteüs 21:28 e.v.), die gaat over de vraag wie nu werkelijk gehoorzaam is: de zoon die eerst ‘nee’ zegt, maar uiteindelijk toch gehoor geeft aan de opdracht van zijn vader, of de andere zoon die ‘ja’ zegt, maar vervolgens niet gaat?

Farizeeën

De context van beide gelijkenissen is vergelijkbaar. Bij Matteüs is het de vraag van de overpriesters en de oudsten naar Jezus’ bevoegdheid. De spits van Jezus’ antwoord is dat de hoeren en de tollenaars gehoorzamen aan Zijn boodschap van het koninkrijk. Bij Lukas vormt Jezus’ contact met diezelfde categorieën van mensen, hier tollenaars en zondaars, de aanleiding voor ongenoegen bij farizeeën en Schriftgeleerden. Tollenaars waren hoogstwaarschijnlijk Joden in Romeinse dienst, die werden gezien als verraders en bekend stonden om hun corrupte praktijken (NTJT aant. Lukas 3:12). Zondaars brengen het welzijn van de gemeenschap schade toe (NTJT). Maar Jezus "ontvangt zondaars en eet met hen". Dat suggereert verbondenheid en goedkeuring.

Kort daarvoor was Jezus op een sabbat zelf gast aan tafel bij een van de leiders van de farizeeën (Lukas 14:1). In totaal verhaalt Lukas van drie keer dat Jezus bij farizeeën eet. Er mag dan wrijving zijn, die komt kennelijk voort uit de verwantschap die in de eerste plaats ervaren wordt. Farizeeën hadden Jezus ook gewaarschuwd dat Herodes Hem wilde doden (Lukas 13:31). Zover staat Hij dus niet bij hen vandaan.

Ik zeg dat niet alleen omdat het niet vaak genoeg herhaald kan worden, maar ook omdat in de uitleg van de gelijkenis van de verloren zoon de farizeeën er soms duchtig van langs krijgen. Als we Tim Keller in zijn boekje De vrijgevige God moeten geloven, is de oudste zoon nog meer verloren dan de jongste. De oudste zoon, dat zijn de farizeeën. En de farizeeën staan voor werkheiligheid, eigen gerechtigheid en het niet willen leven van genade. Hoewel hij de lijn niet rechtstreeks doortrekt naar het Jodendom, maar in de twee zonen typen ziet van een algemeen menselijke vroomheid die in wezen aan God voorbijgaat tegenover het ware christenzijn dat leeft van genade, is het klassieke anti-judaïstische sentiment voelbaar. Ik meen dat een dergelijke anti-judaïstische uitleg niet alleen de farizeeën, maar ook de gelijkenis geen recht doet.

“Jezus positioneerde zichzelf niet tegenover het Jodendom van Zijn dagen, maar bewoog zich er middenin.”

Het is op zichzelf al bedenkelijk om over ‘de’ farizeeën te spreken, als we ons niet realiseren dat er minstens twee scholen waren, die van Hillel en die van Sjammai, met ieder hun eigen nadruk (Hillel doorgaans – maar niet altijd! – milder en Sjammai doorgaans – maar niet altijd! – strenger), en dat er zich binnen die beweging allerlei uiteenlopende, unieke en karakteristieke figuren bewogen – van streng jurist tot charismatische gebedsgenezer, die allesbehalve aan het klassieke stereotype voldoen.

Bovendien was onderlinge kritiek de farizeeën niet vreemd. In de rabbijnse traditie, die als de nalatenschap van de farizeeën te beschouwen is, worden zeven soorten farizeeën genoemd, die er niet zo goed opstaan (Babylonische Talmoed, Sotah 22b). Alleen de laatste twee lijken een positieve beoordeling te krijgen, maar zelfs die is ambigu. Ruth Ashrafi schreef daarover in Israël en de Kerk (19/1, 2020): "Betekent dit dat slechts 28 procent van de Farizeeën behoort tot de zesde en zevende categorie? Natuurlijk niet. De meeste Farizeeën dienden God en hun medemensen uit liefde, maar met deze passage geven de rabbijnen aan dat er ook rotte appels in de kist aanwezig zijn."

Jezus positioneerde zichzelf niet tegenover het Jodendom van Zijn dagen, maar bewoog zich er middenin. Daarbinnen was Zijn missie gericht op het herstel van heel Israël. De gemeenschap van Israël is niet compleet zonder de verloren schapen van het huis van Israël (Matteüs 10:6 en 15:24). Maar dat Hij daarbij omging met tollenaars en zondaars was voortdurend een punt van onbegrip.

Toen een tollenaar Zijn leerling werd, had Jezus tegen farizeeën en Schriftgeleerden gezegd: "Wie gezond zijn, hebben geen dokter nodig, maar wie ziek zijn. Ik ben niet gekomen om rechtvaardigen tot bekering te roepen, maar zondaars" (Lukas 5:31-32). En over een andere tollenaar zegt Hij: "Want de Mensenzoon is gekomen om te zoeken en te redden wat verloren was" (Lukas 19:10). Het verlorene is een motief ook in Lukas 15.

Dat raakt trouwens ook het punt van de gelijkenis van de farizeeër en de tollenaar (Lukas 18:9 e.v.): de farizeeër had naast de tollenaar moeten gaan staan om samen diens last te dragen. De gelijkenissen in Lukas 15 zijn een uitnodiging om het verlorene te gaan zoeken.

“De gelijkenissen in Lukas 15 zijn een uitnodiging om het verlorene te gaan zoeken.”

Omkeer

De gelijkenis van de verloren zoon is de culminatie van drie gelijkenissen over ‘verloren en gevonden voorwerpen’. Drie keer wordt het verloren zijn en gevonden worden met vormen van respectievelijk het werkwoord apollumi en heuriskō aangeduid. Dat verbindt de drie verhalen. Maar er zijn ook opmerkelijke verschillen.

De parabel van het verloren schaap wekt bevreemding: welke herder laat zijn 99 schapen in de steek in de woestijn? Mozes deed dat volgens de midrasj! (Exodus Rabba 2:2) En dat toonde zijn geschiktheid om het volk Israël te leiden. Het woord herder komt overigens in de gelijkenis niet voor. Het gaat om de eigenaar. Die moet zijn schapen tellen om te ontdekken dat er een zoekgeraakt is. Dat geldt ook voor de vrouw die een munt kwijt is. Zij moet ook eerst haar geld tellen. De vader telt niet, of het moet zijn om het erfgoed te verdelen. Hij is eigenlijk aanvankelijk veel passiever in het verhaal. De activiteit ligt bij de verloren zoon: hij gaat weg en besluit om terug te keren. Een verloren schaap en een verloren munt kunnen zo’n besluit niet nemen en zijn passief. De activiteit ligt bij de eigenares/eigenaar.

De spits, de toepassing van de eerste twee gelijkenissen is: er is blijdschap in de hemel over een zondaar die zich bekeert. Bij het verloren schaap volgt ook nog: meer dan over negenennegentig rechtvaardigen die geen omkeer nodig hebben.

Was dit nu zo’n vreemde gedachte voor de farizeeën? In ieder geval is het niet vreemd aan de farizese/rabbijnse traditie. De rabbijnse traditie heeft een hoge waardering voor de tesjoeva, de omkeer. "Rabbi Abbahoe (tweede helft derde eeuw) zei: op de plaats waar de boetvaardigen staan, staan zelfs de volledig rechtvaardigen niet, zoals er gezegd is: vrede, vrede voor hem die veraf is en voor hem die dichtbij is. Eerst aan hem die veraf is – de boetvaardige – en dan aan hem die dichtbij is – de compleet rechtvaardige" (Babylonische Talmoed, Berachot 34b). "De Joodse traditie beschouwt vaders als mannen die hun kinderen liefhebben en God als de God die altijd klaarstaat om zondaars thuis te brengen" (NTJT).

“Het open einde is een uitnodiging en een oproep. Het is de oproep om blij te zijn omdat datgene wat verloren was gevonden is.”

Het woord blijdschap komt ook aan het slot van de laatste gelijkenis weer terug in het werkwoord charènai. Het wordt nog versterkt met het werkwoord eufrainō (vrolijk zijn). De vergelijking met de blijdschap in de hemel ontbreekt hier en is ook eigenlijk niet nodig.

Vaak wordt opgemerkt dat de gelijkenis van de twee zonen een open einde heeft, omdat niet verteld wordt hoe de oudste zoon reageert. Maar als we het einde horen vanuit de context van de andere twee gelijkenissen, is dat eigenlijk niet meer nodig. Het gaat nu om de reactie van de hoorders. Hoe de aanwezige farizeeën en Schriftgeleerden reageren wordt ook niet verteld. Een nieuwe reactie van hen op Jezus horen we pas in hoofdstuk 16. Opmerkelijk is dat Jezus dan wijst op de nauwkeurige vervulling van de Thora en het horen naar Mozes en de profeten.

Het open einde is een uitnodiging en een oproep. Het is de oproep om blij te zijn omdat datgene wat verloren was gevonden is. Het is een oproep om te delen in de blijdschap in de hemel.

Dit is het eerste deel over de gelijkenis van de verloren zoon. Donderdag volgt deel 2.

Dit artikel verscheen eerder in het theologisch kwartaalblad Israël en de Kerk, een gratis magazine van Christenen voor Israël voor theologen en voorgangers. Klik hier om gratis abonnee te worden.

Kees de Vreugd

De auteur

Kees de Vreugd

Kees de Vreugd is theoloog en werkt bij Christenen voor Israël waar hij onder meer hoofdredacteur is van het blad Israël en de Kerk.

Doneren
Abonneren
Agenda