Iedereen herinnert zich die verschrikkelijke Simchat Thora-ochtend, de berichten die langzaam binnenkwamen, de vermoorde en gewonde mensen, de gijzelaars die naar Gaza werden ontvoerd en de oorlog die daarop volgde. Voor Joden in heel Israël, ongeacht tot welke gemeenschap zij behoren, zijn de gebeurtenissen van die dag de afgelopen drie jaar voortdurend dichtbij gebleven. Maar toch is 7 oktober binnen onze gemeenschap geen afzonderlijke jaarlijkse herdenkingsdag geworden.

De Joodse manier van herdenken

Het traditionele Jodendom kent van oudsher eigen dagen en gebruiken voor rouw en herdenking. De belangrijkste daarvan is Tisha beAv, waarop wij rouwen om de verwoesting van de twee Heilige Tempels in Jeruzalem. Door de eeuwen heen werden ook latere tragedies uit de Joodse geschiedenis in deze rouw opgenomen. In de kinnot (speciale klaagliederen) die op Tisja beAv worden gelezen, herdenken wij bijvoorbeeld de Joodse gemeenschappen die eeuwen na de verwoesting van de Tempel werden uitgemoord. Sommige gemeenschappen lezen tegenwoordig ook kinnot die na de Holocaust werden geschreven.

Daarnaast worden jaartijden herdacht, geven nabestaanden tzedaka (liefdadigheid), doen zij mitzvot (goede daden) en leren zij Thora en Mishnayot (Joodse mondelinge leer) ter nagedachtenis aan de overledenen. Zo blijven de namen en herinneringen aan mensen en verdwenen gemeenschappen voortleven. In de moderne samenleving gebeurt herdenken vaak door middel van een minuut stilte, officiële plechtigheden en het leggen van kransen. Het traditionele Jodendom kende al lang daarvoor zijn eigen manieren van herdenken.

Andere datum

Voor ons heeft 7 oktober bovendien een andere datum. Het was 22 Tisjrei 5784, Simchat Torah, het feest waarop wij de Thora vieren. Dat jaar viel deze dag bovendien ook op Sjabbat. Ik herinner mij die ochtend nog heel goed. We waren in de synagoge aan het bidden en dansen met de Thorarollen. Het luchtalarm ging keer op keer af en onderbrak onze hakafot (traditionele dansen met de Thorarollen). Omdat het zowel Sjabbat als Yom Tov (feestdag) was, gebruikten we geen telefoons en hadden we geen nieuws.

Pas na afloop van de feestdag begonnen we de omvang van de ramp te begrijpen. Drie jaar later brak Simchat Torah, afgelopen Sjabbat, opnieuw aan. Zoals we vaker op Sjabbat en Yom Tov hebben, hadden we jeshiva-jongens bij ons te gast. Tijdens de avondmaaltijd zaten er zeventien jongens bij ons aan tafel. Op een gegeven moment begon een van hen over Simchat Torah drie jaar geleden, toen alles was begonnen.

De volgende dag aten er veertien jongens bij ons. Drie jaar eerder hadden we tijdens diezelfde feestmaaltijd in grote onzekerheid gezeten. We wisten dat er iets verschrikkelijks aan de hand was, maar niemand aan tafel wist wat zich precies in het zuiden afspeelde of hoe ernstig de situatie werkelijk was. Dit jaar werd aan tafel nog even aan die eerdere Simchat Torah teruggedacht, terwijl we de feestdag weer vierden zoals we dat gewend waren met vreugde, zang en dans.

Het Joodse verhaal

In de traditionele Joodse geschiedenis gaat veel aandacht uit naar de Joden zelf. Hoe zij de gebeurtenissen meemaakten, hoe zij ermee omgingen en hoe zij onder alle omstandigheden Joods bleven leven. Tijdens de Pesach-seder spreken we uitgebreid over de uittocht uit Egypte en alles wat het Joodse volk daar heeft meegemaakt. Farao zelf krijgt verrassend weinig aandacht.

Poerim herdenken wij aan de hand van Mordechai, Esther en de Joden van Shushan. Chanoeka draait om de Chashmonaim, de Heilige Tempel, de menora en het herstel van Joods religieus leven. En ook in de traditionele Joodse herinnering aan de Holocaust zien we dit terug. Natuurlijk moeten we de geschiedenis van het nazisme en de vervolging en massamoord kennen. Maar tegelijkertijd hebben onze gemeenschappen ook hier altijd veel aandacht gehad voor de Joden zelf. Voor hen die ondanks alles trouw bleven aan G-d, zij die tefillin (gebedsriemen) bleven leggen, Sjabbat hielden, Thora leerden en andere Joden hielpen onder omstandigheden die wij ons nauwelijks kunnen voorstellen.

In de eerste maanden na 7 oktober zagen we veel voorbeelden van diezelfde verbondenheid. Ik herinner mij de verschrikkingen van die weken, maar ook de buitengewone hoeveelheid chesed (hulp en naastenliefde). Families kookten voor soldaten en geëvacueerde families. Mensen verzamelden kleding, voedsel en allerlei benodigdheden. Anderen reisden het hele land door om mensen te helpen die ze nog nooit hadden ontmoet. Zodra Joden zagen dat andere Joden iets nodig hadden, probeerden zij te helpen waar ze maar konden.

Tegelijkertijd groeide bij velen ook het verlangen om dichter bij G-d te komen. Er ontstond plotseling een enorme vraag naar tsietsiet, tefillin en voedsel met een strengere koosjere toezicht op legerbases. Ook deze behoefte om zich juist in moeilijke tijden sterker aan het Jodendom te verbinden, past binnen onze eeuwenoude traditie. Maimonides schrijft dat tijden van nood ons moeten aansporen tot teshuva (inkeer en het verbeteren van onze daden). Zulke gebeurtenissen behoren ons wakker te schudden en ons ertoe te brengen ons eigen leven te onderzoeken, onze daden te verbeteren en dichter bij G-d te komen.

We zullen dansen

Tijdens de Holocaust bereikten kort voor Simchat Torah verschrikkelijke berichten over de massamoord op Europese Joden de jeshiva van rabbijn Moshe Schneider (1885-1954) in Londen. Veel van de jeshiva-jongens hadden familie in andere delen van Europa en wisten niet eens of hun dierbaren nog leefden. Huilend vertelden zij hun Rosh Jeshiva (decaan) dat ze het niet konden opbrengen om dat jaar op Simchat Torah te dansen.

Rabbijn Schneider antwoordde hen: “Hitler kan ons vermoorden, maar hij zal zelfs niet één Minhag Yisrael (Joods gebruik) kunnen uitroeien. Wij zullen gewoon zingen en dansen zoals altijd.” De jeshiva-jongens verkeerden in grote onzekerheid over het lot van hun eigen families. En toch hield rabbijn Schneider eraan vast dat de gebruiken van Simchat Torah gewoon door moesten gaan.

Dat verhaal kwam bij mij op tijdens Simchat Torah 2023, en ook dit jaar dacht ik er weer aan. Hamas koos er bewust voor om op een Joodse feestdag aan te vallen. Joden die Simchat Torah hadden moeten vieren en met de Thora hadden moeten dansen, werden vermoord, verwond en ontvoerd. Voor velen van ons die die dag in Israël meemaakten, zullen die herinneringen altijd aan Simchat Torah 2023 verbonden blijven. 

Maar wanneer 22 Tisjrei elk jaar opnieuw aanbreekt, worden de Thorarollen weer uit de Heilige Ark gehaald. Kinderen komen met hun vlaggetjes, we lezen het laatste gedeelte van de Thora en beginnen onmiddellijk opnieuw met Genesis. En er wordt weer gezongen en gedanst.
En misschien verklaart dit wel beter dan een beschrijving van een herdenkingsplechtigheid hoe 7 oktober in onze gemeenschap wordt herinnerd. Elk jaar wanneer Simchat Torah terugkeert, komen ook die herinneringen weer naar boven, terwijl we opnieuw met de Thora zingen en dansen.

De Thora draagt ons

De oude man begon toen te vertellen dat als kleine jongen hij tijdens de Holocaust samen met zijn vader in een concentratiekamp had gezeten. Op een dag kregen de gevangenen het bevel om een lange tocht naar een ander kamp af te leggen. De nazi’s reden op paarden en in voertuigen, terwijl de Joodse gevangenen de hele afstand moesten lopen. Wie achterbleef of niet meer verder kon, werd ter plekke doodgeschoten.

Na vele uren voelde de jongen dat zijn laatste krachten hem verlieten. Hij kon geen stap meer zetten. Zijn vader tilde hem toen op en zette hem op zijn schouders. Na enige tijd begon ook de vader langzamer te lopen. Een medegevangene die naast hem liep, waarschuwde hem: “Zet die jongen neer. Als je hem blijft dragen, halen jullie het allebei niet.” Zijn vader antwoordde hem: "Denk je dat ik hem draag? Hij draagt mij!"

Jaren later stond de overlevende op Simchat Torah in de synagoge, met tranen in zijn ogen. Hij tilde de zware Thorarol in zijn armen op en zei: “Denken jullie dat ik de Thora draag? De Thora draagt mij!” Hij wist dat hij zijn overleving aan Hashem en Zijn Thora te danken had.

En misschien is dat ook iets om aan te denken wanneer Simchat Torah ieder jaar terugkeert. Wij dansen met de Thora in onze armen, in het besef dat door alle eeuwen en beproevingen van onze geschiedenis heen, en ook sinds die verschrikkelijke 7 oktober, de Thora het was die ons droeg en nog altijd draagt.

Bekijk ook deze indrukwekkende uitzending waarin twee overlevenden van de slachtpartij in kibboets Kfar Aza vertellen over die verschrikkelijke dag.