“Geachte opperrabbijn, beste Binyomin, Vandaag was de Nederlandse RK Bisschoppenvergadering in Den Bosch bijeen voor haar maandelijkse vergadering. Wij hebben een verklaring naar buiten gebracht naar aanleiding van van de aanslagen op Joodse instellingen. Inmiddels is deze verklaring geplaatst op de website van onze RK Kerkprovincie en in elk geval reeds op die van ons Aartsbisdom Utrecht. Ook de andere bisdommen hebben dat gedaan of zullen dat doen. De verklaring wordt breed verspreid. Hopelijk is deze de Joodse gemeenschap in ons land tot steun!”

Bovenstaande twee van de vele bemoedigende e-mails die ik de laatste dagen mocht en mag ontvangen. En weet u wat? Het geeft een erg fijn gevoel, het bemoedigt inderdaad. Vele van dit soort e-mails komen uit de christelijke hoek. Maar ook uit seculiere kringen komen er bemoedigende teksten, telefoontje van ‘mijn’ burgemeester en van de landelijke en lokale politie en politiek. Die spreken niet over bidden, want daarin geloven ze niet en halen geen teksten aan uit de Bijbel, maar toch is hun medeleven en begrip echt welgemeend.

De ontvangst door minister-president Jetten en minister van Justitie en Veiligheid (en van eredienst!) Van Weel werd door mij ervaren als bijzonder positief en ondersteunend. Nu dus afwachten waartoe het gaat leiden, maar ik merkte warmte, begrip en medeleven. Ze zullen ons zeker niet in de kou laten staan. Hoewel ik dus een positieve beleving had in ontvangstzaal, de Blauwe Zaal, zal er uiteraard ook kritiek komen. Kritiek op onze minister-president en op onze minister van Justitie en Veiligheid en zeker ook op mijn persoon vanwege mijn opstelling die door menigeen gezien zal worden als naïef en wellicht ook nog ‘ernstig verwijtbaar’. Zij die mijn dagboeken volgen weten dat waar het mijns inziens nodig is, ik redelijk fel kan zijn. Mocht u eraan twijfelen, kijk dan maar even naar de voorganger van dit dagboek en zie!

Onbekend terrein

Ik ben nu rustig aan het bijkomen in de lounge van het vliegveld van Stockholm in afwachting van mijn terugvlucht. Maandagavond heengevlogen en nu, woensdagmiddag, weer terug, nog net op tijd, hopelijk, om te kunnen stemmen. Ik was dus gisteren en eergisteren in Stockholm voor de conferentie van de European Jewish Association (EJA). Het was goed om leiders van Europese Joodse gemeenten te ontmoeten en te vernemen hoe bij allen het antisemitisme bloeit en groeit, maar ook heeft binnen dat kader toch ieder land zijn eigen specifieke aanpak nodig afhankelijk van lokale en nationale overheden. Wat we allen wel gemeen hadden was educatie, educatie, educatie. Educatie naar onze eigen gemeenschap om onszelf sterk te kunnen blijven houden en vanuit vreugde de Eeuwige te blijven dienen. Maar ook educatie naar de omringende samenleving die weinig tot geen inzicht heeft in Joden, Israël, Holocaust. En onbekendheid en onbegrip, met alle gevolgen van dien, liggen in elkaars verlengde en zijn bijna synoniemen, gelijk antisemitisme en antizionisme.

Maar los van het bespreken van het antisemitisme: Stockholm heeft een gigantisch gemeenschapshuis met een koosjere supermarkt, scholen, restaurant, onderwijs en ook een sjoel. Het was opvallend dat de sjoel een ouderwetse en antieke aankleding had, dit in tegenstelling tot het hele gebouw dat een en al moderniteit uitstraalt. Ik waande me in een asjkenazische sjoel van voor de oorlog. En bij navraag bleek dat niet zo vreemd. Het interieur was afkomstig uit Hamburg. Tijdens de Kristallnacht was de sjoel onopgemerkt gebleven omdat de sjoel zich op een bovenverdieping bevond. Na de oorlog zijn alle banken, de Thora-kast, de Thora-rollen, de stoel voor de rabbijn en de biema, de plaats van waar af uit de Thora wordt voorgelezen, overgebracht naar Stockholm en is de oude Hamburger sjoel dagelijks in gebruik! Een mooier monument is niet denkbaar. Op die plaats op dinsdag en op woensdag het ochtendgebed te kunnen uitspreken was bijzonder en emotioneel.

Dat Zweden en überhaupt heel Scandinavië niet tot bekend terrein voor mij zijn, bleek wel toen ik een echtpaar ‘even’ naar me toe liet komen in Stockholm. Ze woonden in Noorwegen op de grens met Zweden ter hoogte van Göteborg. In mijn gedachten was dat zoiets als Den Haag – Amsterdam. De echtgenote van de rabbijn van Göteborg had een Joodse vrouw ontmoet die ook Joods was gehuwd. Alleen waren er geen papieren die zijn Jood-zijn konden bewijzen. En omdat ik toch in Stockholm was en mij dus was gevraagd om de man te ontmoeten, vroeg ik haar om de man en zijn echtgenote gisteren bij mij te laten komen.

En aldus geschiedde. Ze kwamen. Maar de afstand van hun woonplaats naar Stockholm was, buiten het spitsuur, zes uur rijden. Gelukkig heb ik ze kunnen helpen en waren ze innig dankbaar en gelukkig. Dat was maar goed ook, want anders had ik me helemaal schuldig gevoeld. Scandinavische topografie was nooit mijn sterkste vak! Lees even hun reactie: "Thank you for giving us so much of your time and attention. In all the excitement we forgot about tzedakah. Please forgive us - we would like to give tzedakah in your name for the cause of your choice. Thank you so much again.”

Maar er was nog iets dat indruk op me maakte: een van de sjoelbezoekers kwam naar me toe toen het bekend was geworden dat ik uit Nederland afkomstig ben. Hij had mijn voorganger gekend, opperrabbijn Eliëzer Berlinger. Opperrabbijn Berlinger was in de oorlog rabbijn in Malmö, wist hij mij te vertellen, en onder zijn leiding zijn ingaande Jom Kippoer de Deense Joden in bootjes vanuit het bezette Denemarken overgebracht naar het neutrale Zweden, Malmö. Maar los van die Jom Kippoer-Berlinger geschiedenis: deze man was getrouwd met de kleindochter van opperrabbijn Berlinger!

Mijn eerste jaren rabbijn-in-Nederland kwamen plotseling weer helemaal boven in mijn geheugen. Berlinger was de eerste jaren nogal tegen mij, maar na zes jaar vroeg hij me toch als assistent en opvolger. De reden? Hij zag dat ik niet achteroverleunend invulling gaf aan mijn rabbinale taak. En hoewel ik niet, gelijk Berlinger, het spoorboekje uit m’n hoofd kende, crosste ik wel per auto Nederland door om ook de Joden die erg ver weg wonen er juist bij te betrekken. En inmiddels is het niet alleen meer crossen, maar ook vliegen. Maar pas op, Binyomin, zeg ik tegen mezelf, pas op dat je met beide beentjes op de grond blijft, want daar ligt je taak.

We landen over tien minuten. Ik word gelukkig afgehaald, want ik ben bekaf. Morgen een vrij lege agenda, alleen ’s middags mijn sjioer-cursus ‘diepgang’. Maar vrijdag wordt pittig en volgende week ga ik weer de lucht in om een dag later weer terug te vliegen. Wat ben ik toch een gezegend mens dat ik anderen mag helpen!

Bekijk ook deze uitzending waarin we met opperrabbijn Binyomin Jacobs in gesprek gaan over het toenemende antisemitisme.