Amsterdam bestond vorig jaar 750 jaar. Tussen haakjes: Jeruzalem bestaat al ruim 3000 jaar! Natuurlijk wilde Amsterdam aandacht aan dat 750-jarig bestaan besteden. Dat is dan ook gedaan met vele festiviteiten.
Ook aan de kinderen was gedacht. Aan 60.000 scholieren werd het multiculturele kinderboek ‘Feest in Amsterdam’ uitgedeeld. In bonte verhalen wordt aandacht besteed aan allerlei multiculturele tradities, zoals het Suikerfeest, Keti Koti, Eid-al-Fitr, Holi, maar geen woord over Joods Amsterdam, dat toch zo’n rijke, eeuwenlange geschiedenis heeft in onze hoofdstad. De Joodse feesten Chanoeka of Pesach ontbreken helemaal. Trouwens de traditionele Nederlandse feesten, als Koningsdag of de christelijke feesten, zoals Kerstmis, zijn ook niet aanwezig in dit multiculturele kinderboek.
‘Feest in Amsterdam’ is tot stand gekomen onder leiding van het Breed Bestuurlijk Overleg, Uitgeverij Leopold en De Schoolschrijver. Er kwam financiering van het Zadelhoff Cultuur Fonds, de gemeente, APG, Rederij P. Kooij, Programmabureau Amsterdam 750, Breed Bestuurlijk Overleg Amsterdam en het Amsterdam Museum. Het werd dus breed gedragen en bekostigd. Maar geen enkele aandacht voor de Joodse geschiedenis in Amsterdam. Zelfs niet aan de Jodenbuurt.
De Joodse gemeenschap was verbijsterd. Toen burgemeester Halsema om een reactie gevaagd werd, noemde ze het ontbreken van de Joodse identiteit een ”grove fout en een pijnlijk gemis”.
De Joodse student Elisha Loonstein (21) was het daar volkomen mee eens. Hij besloot om een eigen kinderboek te schrijven: ‘Feest in Mokum’ met daarin wél aandacht voor de Joodse traditie. In zijn boekje wandelen de islamitische broertjes Yusuf en Ibrahim door Amsterdam, samen met de Joodse meneer Salomon. Hij wijst hen op de Joodse geschiedenis van Amsterdam.
Loonstein heeft dit boek niet zozeer geschreven uit protest, “maar als liefdevolle herinnering. Een aanvulling. Want ook ons verhaal hoort bij Mokum. Of onze bijdrage aan Amsterdam, in het verleden en nog altijd, nu bewust of per ongeluk is weggelaten, doet er niet toe. Beide zijn kwalijk”.
Het boekje ‘Feest in Mokum’ is goed nieuws. Er is nog meer goed nieuws over Joods Amsterdam. Het 750-jarig jubileum was voor het Joods Cultureel Kwartier en de Nieuwe Kerk aanleiding om de tentoonstelling 'Mokum, de biografie van Joods Amsterdam' te maken. In hun begeleidende folder staat: “Zonder Joods leven geen Mokum. In de rijke geschiedenis van Amsterdam is het Joodse leven diepgeworteld. De stad kreeg door de tijd liefkozend de naam Mokum, het Jiddische voor ‘plaats ’of ‘stad’. Maak een reis langs 425 jaar Joods leven, met verhalen van bekende en onbekende inwoners van Mokum”.
Of de Joodse bijdrage aan Amsterdam, in het verleden en nog altijd, nu bewust of per ongeluk is weggelaten, doet er niet toe. Beide zijn kwalijk.
— Elisha Loonstein
Enige tijd geleden bezocht ik deze prachtige tentoonstelling in de Nieuwe Kerk. Het verhaal van Mokum begint aan het einde van de zestiende eeuw, als immigranten uit Spanje en Portugal, vanwege de inquisitie moeten vluchten en in Amsterdam een toevluchtsoord vinden.
Maar het zijn niet alleen Sefardische Joden die zich in Amsterdam vestigen. Vanaf 1630 slaan grote groepen Asjkenazische Joden uit Duitsland en Oost-Europa op de vlucht voor oorlog en pogroms. Ook zij komen naar Amsterdam. De meesten zijn straatarm en spreken alleen Jiddisch.
Zo begint de ‘rijke’ geschiedenis van de ‘straatarme’ Joden, die zich vestigden op het Waterlooplein. Als je nu op die plek komt, staat daar de Stopera. De armoedige huizen en krotten zijn weggevaagd, evenals de Joden die daar woonden en vermoord zijn in de Holocaust.
In de tentoonstelling wandel ik niet alleen langs de bekende Joden, die veel betekend hebben voor de stad, zoals de arts Samuel Sarphati, vakbondsman Henri Polak en wethouder Salomon (Monne) de Miranda, die na zware lichamelijke arbeid en mishandelingen uiteindelijk bezwijkt in Kamp Amersfoort.
Ook wordt er aandacht besteed aan kunstenares Fré Cohen, en de bekende bokser Ben Bril, die zich in de oorlog aansluit bij een Joodse knokploeg. In 1942 wordt hij, samen met zijn vrouw en zoon, opgepakt en afgevoerd door vader en zoon Jan en Sam Olij, die voor de oorlog nog de grote boksvrienden van Bril zijn. Het gezin overleeft de kampen. Bril was slachtoffer van het grootste verraad in de Nederlandse sportgeschiedenis.
Als ik bijna aan het eind van de tentoonstelling kom, is daar een kleine ruimte met zwart-wit filmbeelden van de vele zuurverkopers. Al vanaf de achttiende eeuw slijten Joodse venters zuurwaren in Mokum, in zout en azijn ingelegde groenten.
In haar column in het Nieuw Israëlietisch Weekblad (NIW) schrijft Esther Porcelijn: “Een kleine ruimte ging helemaal over de viskramen en inleggerijen in de Jodenbuurt. Uit speakers hoorde je de zangerige uitspraken van verkopers. Ineens zag ik David Porcelijn, haringventer, Waterlooplein 1930, mijn overgrootvader. Zijn woning aan de Lange Houtstraat, zijn kraam op het Waterlooplein. Ook vond ik nog een foto van Salomon Porcelijn, haring- en zuurventer, 1942. Ik wees ze trots aan, aan een vrouw die naast mij stond. Dit zijn de opa van mijn vader en zijn oudoom! Dit waren ze, hier woonden ze en zo riepen ze naar de klanten op het Waterlooplein.”
Verder schrijft Esther Porcelijn: ‘Ik heb me, denk ik, nog nooit zo Amsterdams gevoeld als op dat moment. Het voelt troostrijk, ook na de dood ben je geliefd.”
De prachtige tentoonstelling ‘Mokum, de biografie van Joods Amsterdam’ kunt u nog t/m 6 april 2026 bezoeken. Er hoort ook een rijk geïllustreerd boek bij, met uitgebreide informatie en veel foto’s. Mooi om thuis alles nog eens na te kijken! Am Yisrael Chai, ook in Amsterdam!
