Om maar gelijk door te gaan naar de actualiteit: het verlangen naar Sion, het willen bewonen van Jeruzalem en het Heilige Land, dat wat wij zionisme noemen, is een omstreden uitdrukking. Je hoort mensen, ook in de kerk, zeggen dat ze natuurlijk van Joden houden maar dat zij zionisme verafschuwen. Het zou gelijk staan aan neokolonialisme, aan onderdrukking van de mensen die er oorspronkelijk woonden. Als dat trouwens werkelijk waar zou zijn, dan hebben we nog een kluif aan het ontmantelen van Amerika, Noord en Zuid, van Australië en Nieuw-Zeeland. Maar niets is minder waar. Zionisme is het verlangen om terug te keren. Maar laten we naar de Bijbel gaan en ons dan afvragen of Sion ook een plaats moet hebben in de prediking en de catechese.

Sion in het Evangelie

Dat Sion in de Tenach een belangrijke plaats is, staat buiten kijf, maar de vraag is ook hoe dit is in het Nieuwe Testament. Sommigen zullen zeggen dat het er amper voorkomt en dat we dus bij het Evangelie een totaal nieuw hoofdstuk beginnen in de heilsgeschiedenis. Anderen zullen beweren dat de plaats van Sion een vanzelfsprekendheid is en dat het daarom niet op elke bladzijde van het Nieuwe Testament gevonden wordt. Er worden wel meer dingen niet expliciet genoemd. Zo is de besnijdenis van Jezus alleen te vinden in het Lukasevangelie.

Veel dingen worden ook niet uitgelegd maar bekend geacht. Zo wordt in het Evangelie het Nieuwe Verbond niet expliciet uitgelegd. Als Jezus erover spreekt tijdens het laatste avondmaal vraagt niemand zich af wat Hij toch bedoelt. En dat geldt ook voor de komst van het Koninkrijk. In het Evangelie wordt niet uitvoerig stilgestaan bij de plaats waar dat Koninkrijk zal aanbreken. Het wordt als bekend verondersteld. Men kent de Schriften immers?

Gaan we naar het eerste Evangelie, dat van Johannes, dan merken we als we wat dieper op de inhoud ingaan, dat Johannes in de eerste plaats voor Joden schrijft. Dat had Paulus al eerder verteld in Galaten 2:9. Joden herkennen de verschillende midrasjiem die onder de gebeurtenissen herkenbaar zijn, zoals bij Nathanaël en de ontmoeting met de Samaritaanse vrouw. Ze kennen de verhalen van de aartsvader Jakob die daar terugkeert. 

Jezus wordt door Johannes belicht als de profeet die komen zou, de nieuwe Mozes. Achter elk verhaal tot aan Zijn lijden gaat een episode uit de woestijntijd, de exodus, schuil. Zo herkennen de Emmaüsgangers Hem ook; ze beschrijven Hem met de woorden die doelen op Mozes. Jezus sterft voor het volk en om de verstrooide kinderen van Israël thuis te brengen. In zijn sterven is Hij ook het Paaslam van de eindtijd waarmee Hij de macht van de overste van de wereld tenietdoet.

Het Evangelie van Lukas opent als geen ander met de verwachting van de verlossing van Jeruzalem. Het gewaagt van de vertroosting van Israël en de laatste vraag van het Evangelie komt overeen met de eerste vraag in het boek Handelingen, namelijk wanneer het herstel van Sion plaats zal vinden. Jezus maakt duidelijk dat het door lijden heen gaat, maar dat het komt is zeker. 

Tijdens het laatste avondmaal kibbelen de leerlingen zelfs om de eerste plaats in Gods Koninkrijk als Jezus voor de tweede keer heeft verteld dat Hij hen het Koninkrijk beschikt en dat zij op twaalf tronen zullen zitten om de twaalf stammen van Israël te regeren. Hij noemt zichzelf de Zoon des Mensen, een verwijzing naar Daniël 7, waarin niet alleen de Gezalfde maar ook het volk van de heiligen van de Allerhoogste heerlijkheid en macht over de wereld zullen ontvangen. Niet in de hemel maar hier! Het Evangelie van Lukas begint met de tempel en eindigt ermee. En dat is geen toeval.

Niet alleen het eerste en het laatste Evangelie besteden aandacht aan de toekomst van Sion, ook de Joodse literatuur rond het begin van de christelijke jaartelling ademt de verwachting van het herstel van Israël. Ik noem alleen maar de Psalmen van Salomo en Ezra 4.

De wegen die uit elkaar gaan

In de eerste helft van de eerste eeuw zijn de stromingen binnen het Jodendom niet op een hand te tellen. De Sadduceeën en de partij van de Farizeeën zijn met de Essenen misschien wel de bekendste, maar niet de enige. En de volgelingen van Jezus uit de Joodse kring en ook uit die van de heidenen, de Jodengenoten en Godvrezenden, zijn een stroming, een weg binnen de kring van het Jodendom. Dat verandert na het jaar 70, na de verwoesting van Jeruzalem en de tempel door de Romeinen. Van de ene op de andere dag is het Jodendom van religio licita tot staatsvijand nummer één geworden. Generaal Titus verklaart de verwoesting van het prachtige tempelcomplex door te zeggen dat de God van Israël blijkbaar Zijn volk heeft verstoten. De tempel wordt dan ook niet herbouwd door Rome.

En dat narratief doet het goed. Ook bij die volgelingen van Jezus die niet langer geassocieerd willen worden met Israël en hun eigen kerken beginnen te bouwen. Die eigenlijk ook maar één geweldige boodschap hebben en dat is die van de opstanding en leven na de dood, waarbij de profetische woorden van het herstel van Jeruzalem en Sion tegen de achtergrond verdwijnen of ineens anders uitgelegd worden. Er is sprake van een enorme versmalling van de boodschap en vergeestelijking, zeker als na de verzoening met het neoplatonisme en de integratie ervan, het zicht op de hemel het zicht op de aarde doet verdwijnen. Dat dit algemeen was is wel duidelijk. Na de studie van J.Dunn, The Parting of the Ways, verschijnt ook The Ways that never parted van A. Becker en M. Goodman. Blijkbaar gaat het bij het gewone kerkvolk niet zo snel, maar bij de leiders wel.

En nu? Het zou kunnen dat Sion gezien wordt als een metafoor voor de goede wereldsamenleving en dat de profetische woorden veranderd worden in prachtige beelden van een wereld waar wij naar uitzien, waarin mensen van verschillende volken en godsdiensten in harmonie met elkaar en de schepping vreedzaam en gelukkig de dood afwachten of die misschien leren accepteren of zelfs uitstellen of weten te overwinnen. Wie weet? Voor anderen dreigt Sion naar de achtergrond gedrukt te worden omdat de prediking en de catechese zich op andere, belangrijker vragen richt: de vraag hoe een mens behouden wordt en hoe hij in een persoonlijke en intieme relatie met God zijn leven als christen elke dag weet vorm te geven.

Dit is deel 1 over het verlangen naar Sion. Vrijdag volgt deel 2.

Dit artikel verscheen eerder in het theologisch kwartaalblad Israël en de Kerk, een gratis magazine van Christenen voor Israël voor theologen en voorgangers. Klik hier om gratis abonnee te worden. Daarnaast bestaat Israël en de Kerk dit jaar 25 jaar. Dit wordt gevierd met een boeiend symposium op woensdag 2 september. Dit symposium is voor alle lezers van Israël en de Kerk, predikanten en theologisch geïnteresseerden. Klik hier om aan te melden.