De Joodse geleerden leren ons (Pirkei Avot 3:2): “Bid voor het welzijn van de overheid. Want als de mensen geen ontzag zouden hebben voor haar gezag, zouden ze elkaar levend verslinden.” Rabbijn Ovadia Bartenura (1445-1515) legt uit dat dit ook geldt voor de regeringen van niet-Joodse landen. Want de profeet Jeremia gaf de Joden die naar Babel (Babylonië) waren verbannen dezelfde opdracht: “Zoek het welzijn van de stad waarheen Ik jullie in ballingschap heb gevoerd en bid voor haar tot G-d, want in haar welzijn ligt ook jullie welzijn” (Jeremia 29:7). En hiervan vinden we ook een bijzonder voorbeeld van in Amsterdam, op precies dezelfde kalenderdatum als de Israëlische verkiezingen van vandaag.

Prins Willem III en een gebed in de Esnoga

27 oktober is ook de verjaardag van Amsterdam. Op die dag, in 1275, verleende graaf Floris V de inwoners vrijstelling van bepaalde tollen. Het is de oudste oorkonde waarin Amsterdam wordt genoemd, en precies 413 jaar later, op 27 oktober 1688, werd er in de Portugese Synagoge van Amsterdam een bijzonder gebed uitgesproken.

In 1688 was de politieke situatie in Europa gespannen. Zeven vooraanstaande Engelsen hadden Willem III, prins van Oranje, uitgenodigd om in te grijpen tegen koning James II. Willem zag hierin een mogelijkheid om te voorkomen dat Engeland de kant van Frankrijk zou kiezen, dat onder Louis XIV een bedreiging vormde voor de Republiek. Hij bereidde daarom een grote maar riskante expeditie naar Engeland voor. Deze onderneming zou later bekendstaan als de ‘Glorious Revolution’ en Willem uiteindelijk op de Engelse troon brengen. Maar in die tijd was de afloop nog heel onzeker.

Amsterdam had toen al een bloeiende Portugees-Joodse gemeenschap. Veel leden stamden af van families die in Spanje en Portugal vervolgd waren. In 1675 hadden zij hun indrukwekkende synagoge, de Esnoga, ingewijd. Het prachtige gebouw staat er nog steeds en is voor wie er nog nooit geweest is, zeker een bezoekje waard.

Op woensdag 27 oktober 1688 kwam de Joodse gemeenschap daar bijeen om te bidden voor de Nederlandse autoriteiten en voor het welslagen van de expeditie. En dat gebed is zelfs bewaard gebleven. In de bibliotheek Ets Haim, die in 1616 werd opgericht en zich in een van de bijgebouwen van de Esnoga bevindt, wordt een oud manuscript bewaard. Deze werd in 1788 samengesteld door David Franco Mendes en bevat gebeden die de Portugees-Joodse gemeente bij bijzondere gelegenheden heeft uitgesproken. De Hebreeuwse titel hiervan begint met “Een stem van gebed en gezang klinkt in het Huis van G-d, ons gebedshuis hier in Amsterdam.” Hierin staat ook het gebed van 27 oktober 1688 waarbij de Portugese inleiding spreekt over een vloot van 635 schepen en 21.000 man onder leiding van Willem III.

De Portugees-Joodse gemeente bad hiermee voor de Staten van Holland en West-Friesland, de Staten-Generaal, de prins van Oranje en de burgemeesters en bestuurders van Amsterdam. Zij vroegen G-d de mannen die de zee overstaken te beschermen en hun onderneming te laten slagen. Daarnaast vertaalden ze het gebed vanuit het Hebreeuws via het Spaans in het Nederlands, zodat ook de niet-Joodse bevolking er kennis van kon nemen. De uitgave verscheen datzelfde jaar bij de Amsterdamse drukker David Tartaz, onder de titel “Gebedt gedaan op Woensdagh synde de 27. October 1688”.

Veel leden van de Portugees-Joodse gemeenschap stamden af van families die hun Joodse geloof voorheen verborgen hadden moeten houden. In Amsterdam konden zij een eigen gemeenschap opbouwen, hun kinderen Joods onderwijs geven en openlijk bidden.

Ze beseften daarom maar al te goed hoe belangrijk vrede en een stabiel bestuur waren voor hun gemeenschap. En daarom kwamen zij, toen Willem III zich opmaakte voor zijn riskante expeditie, in de synagoge bijeen om te bidden voor het welslagen van de onderneming en het welzijn van de Republiek.

Ook met vuil water kun je blussen

De veertiende-eeuwse Thorageleerde Abudraham schreef: “Het werd gebruikelijk om de koning te zegenen en G-d te vragen hem bij te staan en kracht te geven tegenover zijn vijanden.” Rabbijn Yom Tov Lipman Heller (1579-1654) beter bekend als de Tosfos Yom Tov legt uit waarom onze Geleerden spreken over het welzijn van de overheid, en niet alleen van de koning. Hij zegt dat ook ministers en raadgevers een verantwoordelijkheid dragen voor het bestuur van een land. En dat betrekt ook landen die door meerdere bestuurders worden geleid.

De Portugese Joden van Amsterdam begrepen dat het welzijn van hun land ook hun zaak was. Zij konden natuurlijk weinig invloed uitoefenen op de besluiten van de overheid, maar zij konden wel bidden. En dat is wat zij hebben gedaan. Wat me terugbrengt bij de verkiezingen van vandaag. Wij kunnen wél meebeslissen wie ons land zal besturen. En toch hoor je soms mensen zeggen: “Politiek is een smerige zaak. Daar wil ik niets mee te maken hebben. Ik stem niet. Dan houd ik tenminste mijn handen schoon.”

Stel je voor dat een huis in brand staat. Er is water, maar het is modderig. Iemand kijkt naar de vlammen en zegt: “Ik ben een schoon mens. Vuil water gebruik ik niet.” Wat zouden we van hem denken? Als een huis brandt, gebruik je al het beschikbare water om het vuur te blussen! Natuurlijk giet je er geen benzine op, daarmee maak je de brand alleen maar erger. Maar vuil water blijft water.

Natuurlijk zijn er grenzen die een mens ook - of, vooral - in de politiek nooit mag overschrijden. Maar wanneer het welzijn van het Joodse volk op het spel staat, is alleen je handen schoon willen houden geen goed genoeg antwoord.

Toen Israëli’s naar de stembus gingen, liepen de meningen over de verschillende partijen en politici vanzelfsprekend uiteen. En ook wanneer je dit leest, zal dat waarschijnlijk niet anders zijn. Maar wat de uitslag ook is, zelfs als die ons niet bevalt, laten we de woorden van de Joodse Geleerden niet vergeten: “Bid voor het welzijn van de overheid.”

Moge de Eeuwige degenen die verantwoordelijkheid zullen dragen voor het bestuur van het land wijsheid schenken, iedereen beschermen en ons de rust en vrede geven om Thora te kunnen leren en Hem te dienen. “Want in haar welzijn ligt ook jullie welzijn” (Jeremia 29:7).