Rubens uitleg was niet eenvoudig, maar wel verhelderend. Terwijl we spraken, drong zich een ongemakkelijke gedachte op: misschien is Babel helemaal geen verhaal dat alleen over de oudheid gaat. Misschien herkennen we de geest van Babel juist in de manier waarop mensen vandaag naar de wereld kijken.

Neem de rellen die Frankrijk tussen 16 en 18 oktober 2026 teisterden. Terwijl de oorzaken en verantwoordelijkheden van de onrust moesten worden onderzocht, verscheen op sociale media al een andere verklaring. Volgens onderzoek van het Antisemitism Research Center werden 1.384 berichten van 816 accounts aangetroffen waarin Joden, Israël, zionisten of de Mossad verantwoordelijk werden gesteld voor de gebeurtenissen. Sommige berichten beweerden dat Joodse elites de onrust hadden georganiseerd; andere riepen op tot geweld, verdrijving of uitroeiing van Joden.

Wat hier gebeurt, is meer dan gewone vijandigheid. Een ingewikkelde werkelijkheid, met uiteenlopende oorzaken en verantwoordelijkheden, wordt teruggebracht tot één alles verklarend verhaal: achter de chaos zou één verborgen macht zitten die alles regisseert. De beschuldiging biedt haar verspreiders een bedrieglijk gevoel van overzicht. Er hoeft niet langer onderzocht, afgewogen of genuanceerd te worden. De schuldige is immers al aangewezen.

Gelijke denkbeelden

En precies daar begint de verbinding met Babel. In het Bijbelverhaal hebben de bouwers van Babel één taal en één gezamenlijk project. Ze willen een stad en een toren bouwen om zichzelf een naam te maken en te voorkomen dat zij over de aarde verspreid raken.

Op het eerste gezicht lijkt dat een ideaal van menselijke samenwerking. Maar de Bijbel stelt een ongemakkelijke vraag: wat gebeurt er wanneer het verlangen naar samenhang omslaat in de behoefte alles en iedereen onder één denkkader te brengen?

De negentiende-eeuwse rabbijnse commentator Naftali Zvi Yehuda Berlin vestigt de aandacht op de woorden dat de mensen niet alleen één taal spraken, maar ook dezelfde woorden hadden. In zijn uitleg schuilt daarin een aanwijzing dat hun overeenstemming verder ging dan communicatie: ook hun denkbeelden waren gelijkgeschakeld.

Babel wordt zo het symbool van een samenleving die geen ruimte laat voor zelfstandigheid en afwijkende inzichten. Iedereen moet binnen hetzelfde verhaal passen.

De moderne tijd

De hedendaagse complottheorie doet iets vergelijkbaars. Zij verdraagt de ingewikkeldheid van de werkelijkheid niet en dwingt daardoor uiteenlopende gebeurtenissen in één vooraf bedacht schema. Wie niet in dat schema past, wordt verdacht; wie als vijand is aangewezen, krijgt ook de schuld van wat hij niet heeft veroorzaakt.

De parallel is niet dat iedere complottheorie een nieuwe toren van Babel is. De diepere overeenkomst ligt in de weigering de werkelijkheid in haar verscheidenheid te aanvaarden. Babel wil mensen bijeenhouden door hun zelfstandigheid te beperken. De complotdenker wil de wereld begrijpelijk maken door haar verscheidenheid uit te wissen.

Tegenover Babel staat de roeping van Abraham. Hij durft tegen de heersende overtuigingen in te gaan en een andere weg te kiezen. Zijn opdracht is niet de wereld te veroveren of alle volken hetzelfde te maken, maar te getuigen van een hogere morele waarheid.

Toekomstvisioen

Dat perspectief krijgt zijn toekomstvisioen bij de profeet Jesaja, die volken naar Jeruzalem ziet trekken om G’ds wegen te leren kennen. Zij hoeven daarvoor niet hun eigen identiteit op te geven. De hoop is niet dat de mensheid één grijze massa wordt, maar dat verschillende volken in vrede leren samenleven.

Daarom is het antisemitisme van de complottheorie niet alleen een aanval op Joden. Het is ook een ontkenning van de werkelijkheid zelf: de weigering te aanvaarden dat maatschappelijke crises meerdere oorzaken hebben, dat mensen verschillende belangen en overtuigingen bezitten en dat niet ieder probleem een verborgen regisseur heeft.

Babel zoekt veiligheid door alles onder controle te brengen. Jeruzalem belichaamt de hoop op eenheid zonder overheersing, op verbondenheid zonder gedwongen gelijkvormigheid.

Babel wil één verhaal waarin iedereen moet geloven. Jeruzalem wijst naar een wereld waarin mensen verschillend mogen denken, zonder elkaar tot vijand te verklaren.