De theorie die Bardem deelde – de acteur is een uitgesproken pleitbezorger van de Palestijnse zaak en heeft Israël publiekelijk beschuldigd van genocide – stelde Israël verantwoordelijk voor de gebeurtenissen. Volgens die theorie zou Israël de invasie hebben georkestreerd, op ruim 5.000 kilometer van zijn eigen grondgebied, om de Spaanse regering te straffen voor haar anti-Israëlische beleid.

De Amerikaanse ambassadeur in Israël, Mike Huckabee, noemde Bardems repost "een lachwekkende nieuwe bloedlaster van opnieuw een domme acteur".

Toch verspreidden berichten en reposts van complottheorieën over Ceuta, gedeeld door anti-Israëlische activisten, zich razendsnel op sociale media. Veel daarvan gingen gepaard met antisemitische retoriek, wat volgens waarnemers laat zien dat er veel belangstelling bestaat voor dit soort inhoud.

Toestroom migranten

Donderdag braken minstens 50.000 mensen, voornamelijk jonge mannen, door het hek rond Ceuta. Anderen bereikten de Spaanse enclave via zee. De toestroom overweldigde de veiligheidsdiensten. Volgens de autoriteiten kwamen ten minste 72 mensen om het leven door verdrukking, confrontaties en verdrinking. De meeste migranten die de grens overstaken, zijn inmiddels teruggestuurd naar Marokko, dat Ceuta volledig omringt. Spanje en Marokko twisten al tientallen jaren over de Spaanse gebieden in Noord-Afrika.

Javier Bardem

Een van de berichten die Bardem op Instagram deelde, waar hij 1,5 miljoen volgers heeft, bevatte een monoloog van de Indiase komiek Sundeep Bhardwaj. Daarin zegt hij: "Als je je afvraagt wat de Verenigde Staten of Israël hiermee te maken hebben: zoals gewoonlijk, alles. Spanje is het enige land dat publiekelijk heeft geweigerd de Verenigde Staten en Israël te helpen bij hun genocide in Palestina. Daarom bedreigt Israël Spanje het afgelopen jaar openlijk."

Een andere repost van Bardem luidde: "We weten niet wie deze crisis heeft georkestreerd, maar we weten wel wie baat heeft bij een verzwakt en gedestabiliseerd Spanje: Israël en de westerse radicaal-rechtse bewegingen die migratie willen gebruiken als wapen tegen moslims."

Spaanse minister

De complottheorieën bleven niet beperkt tot Bardem. De Spaanse minister van Transport, Óscar Puente, retweette een reactie van Israëls ambassadeur bij de Verenigde Naties, Danny Danon, op de gebeurtenissen in Ceuta. Bij Danons bericht schreef Puente: "Nou, de zaken beginnen behoorlijk duidelijk te worden." Danon had geschreven dat Spanje "misschien eerst maar eens aan de wereld moet uitleggen waarom het nog steeds koloniale enclaves in Afrika bezit, voordat het Israël de les blijft lezen".

Invloedrijk

De in de Verenigde Staten gevestigde organisatie Combat Antisemitism Movement (CAM) stelde vast dat 119 invloedrijke accounts verantwoordelijk waren voor 173 berichten waarin een "wereldwijde antisemitische samenzwering" rond de crisis in Ceuta werd verspreid. Volgens CAM werden die berichten in twee dagen tijd 57,5 miljoen keer bekeken, bereikten ze naar schatting 103,1 miljoen mensen, kregen zij 1,9 miljoen likes en werden zij 368.400 keer gedeeld.

"Elke samenleving kent haar eigen complotdenkers," zei Rafael Medoff, auteur en directeur van het David S. Wyman Institute for Holocaust Studies in Washington, tegen JNS. "Het wordt gevaarlijk wanneer krankzinnige theorieën van de marges naar de mainstream verschuiven, zeker als ze bedoeld zijn om haat tegen een minderheid aan te wakkeren."

Volgens Medoff draagt Bardems "opruiende retoriek bij aan het aanwakkeren van anti-Joodse haat wereldwijd, op een moment waarop die haat in steeds meer landen uitmondt in geweld". Hij noemde het "uiterst onverantwoordelijk dat Javier Bardem zijn positie als een van de bekendste en meest bewonderde acteurs van Spanje gebruikt om haat tegen Israël te verspreiden".

Gevoelig thema

De crisis in Ceuta vormt een groot politiek probleem voor de linkse regering van premier Pedro Sánchez, die in het verleden door Bardem is gesteund. Critici stellen dat de gebeurtenissen wijzen op een bredere tekortkoming op het gebied van openbare orde en immigratie – een van de meest gevoelige politieke thema's in Spanje en de rest van Europa.

De grensdoorbraak volgde kort nadat de regering-Sánchez een regeling had goedgekeurd die honderdduizenden ongedocumenteerde migranten een verblijfs- en werkvergunning geeft. Tegenstanders van de regering stelden dat deze regularisatie migranten juist aanmoedigde om de grens illegaal over te steken.

'Betrokkenheid'

Sommige bondgenoten van de regering wezen juist naar Marokko, Israël en de regering van de Amerikaanse president Donald Trump. Trump botste eerder met Sánchez vanwege diens verzet tegen de gezamenlijke Amerikaans-Israëlische militaire operatie in Iran en zijn pogingen het gebruik van Amerikaanse luchtmachtbases in Spanje voor die operatie te bemoeilijken.

Minister Puente schreef op X: "Sommigen in Washington, Tel Aviv en Rabat, en ook enkelen die in hun schaduw opereren in Madrid, wilden beelden van onze veiligheidsdiensten en strijdkrachten die kinderen op de stranden met machinegeweren onder vuur nemen."

Yair Netanyahu

Er is geen openbaar bewijs dat Israël of de Verenigde Staten betrokken waren bij de gebeurtenissen in Ceuta. Toch verwezen sommige gebruikers naar een bericht uit 2019 van Yair Netanyahu, de zoon van de Israëlische premier Benjamin Netanyahu. Hij schreef destijds: "Beste Arabieren en moslims. Willen jullie bezette Arabische en islamitische gebieden bevrijden? Begin dan hier," bij een kaart waarop verschillende Spaanse enclaves in Afrika stonden afgebeeld.

Een bericht dat Bardem en anderen deelden, stelde: "Yair Netanyahu riep Arabieren en moslims publiekelijk op Ceuta en Melilla te 'bevrijden'." Netanyahu reageerde vrijdag door te zeggen dat zijn bericht uit 2019 bedoeld was om de "hypocrisie" van Spanje aan de kaak te stellen vanwege de Spaanse kritiek op Israëls aanwezigheid in Judea en Samaria. "Ik zie dat antisemitische complotdenkers deze tweet uit 2019 nu gebruiken als 'bewijs' voor hun absurde bloedlaster tegen Joden en Israël," schreef hij.

Genocide-zaak

Spanje behoort tot de EU-lidstaten die zich hebben aangesloten bij de rechtszaak die Zuid-Afrika in 2023 tegen Israël aanspande wegens vermeende genocide in Gaza. Dat wordt algemeen gezien als steun voor die, door Israël betwiste, aanklacht. Sánchez noemde Israël vorig jaar een "genocidale staat". De Israëlische regering verwijt Madrid dat het de toename van antisemitisme aanwakkert.

Geschiedenis

Op sociale media trokken sommigen een lijn tussen de complottheorieën rond Ceuta en de pijnlijke geschiedenis van de Joden in Spanje, waar zij sinds de inquisitie die in 1492 begon eeuwenlang werden vervolgd.

Ángel Mas, oprichter van de pro-Israëlische organisatie Action and Communication in the Middle East (ACOM) in Madrid, verwerpt echter het idee dat de crisis in Ceuta een uiting is van diepgeworteld Spaans antisemitisme.

"Het moderne Spanje is geen antisemitische samenleving. De middeleeuwse geschiedenis is geen betrouwbare graadmeter voor het hedendaagse Spanje, net zo min als dat zou gelden voor Engeland, Frankrijk, Duitsland of Zwitserland," zei Mas, die bekendstaat als een uitgesproken criticus van de regering-Sánchez, tegen JNS.