Ook de gebeurtenissen van 7 oktober 2023, toen Hamas Israëlische gemeenschappen aanviel, burgers vermoordde en mensen naar Gaza ontvoerde, confronteerden ons met een indringende vraag: hoe kan een mens zijn medemens zoveel kwaad aandoen?

Chamas: geweld en onrecht

In Genesis lezen we dat de wereld vóór de zondvloed zo diep was gezonken in geweld en onrecht dat G’d besloot een einde te maken aan die samenleving. De Bijbel beschrijft deze toestand met de woorden: “De aarde was verdorven voor G’d, en de aarde was vervuld van geweld (chamas)” (Genesis 6:11).

Het Hebreeuwse woord chamas betekent onder meer geweld, onrecht, roof en gewelddadige onderdrukking. Opmerkelijk genoeg lijkt dit woord op de Arabische naam hamās, die onder andere geestdrift, enthousiasme en strijdlust betekent. Hamas is bovendien een afkorting van Harakat al-Muqawama al-Islamiyya, de islamitische verzetsbeweging. De klankovereenkomst is opvallend, maar bewijst geen gemeenschappelijke oorsprong.

De betekenis van de Bijbelse passage ligt dan ook niet in een woordspel, maar in de morele waarschuwing die zij bevat: wat gebeurt er wanneer geweld niet langer als kwaad wordt beschouwd, maar als een aanvaardbaar middel om eigen doelen te bereiken?

Wanneer recht plaatsmaakt voor macht

Volgens de Bijbel was de wereld ten tijde van Noach niet slechts door enkele misdadigers aangetast. Het geweld had de samenleving als geheel doordrongen. De omgang tussen mensen werd gekenmerkt door eigenbelang en het schenden van andermans rechten.

Rasji verklaart chamas in deze context in het bijzonder als roof en diefstal. Dat is veelzeggend. Een samenleving wordt niet alleen bedreigd door moord en openlijk geweld, maar ook wanneer mensen stelselmatig de rechten van anderen negeren. Wie neemt wat hij wil omdat hij sterker is, verwerpt daarmee de gedachte dat ieder mens aanspraak heeft op recht en bescherming.

Het gevaarlijkste moment breekt aan wanneer onrecht normaal wordt gevonden, haat wordt aangewakkerd en wreedheid wordt verheerlijkt. Dan verdwijnt geleidelijk het besef dat ook de ander een mens is met rechten en waardigheid.

7 oktober 2023

De aanval van Hamas op Israël op 7 oktober 2023 maakt deze Bijbelse waarschuwing pijnlijk actueel. Burgers werden opzettelijk gedood en mensen, onder wie kinderen en ouderen, werden ontvoerd. Een VN-onderzoekscommissie concludeerde dat Hamas en andere Palestijnse gewapende groepen tijdens de aanvallen oorlogsmisdrijven hebben gepleegd, waaronder het opzettelijk aanvallen van burgers en het nemen van gijzelaars.

Geen enkel politiek, religieus of nationaal doel kan het opzettelijk vermoorden van onschuldigen rechtvaardigen. Een mens mag niet worden gereduceerd tot een middel om anderen onder druk te zetten. Het leven en de waardigheid van burgers blijven kostbaar, ongeacht hun afkomst of overtuiging.

Daarbij moeten we eveneens erkennen dat niet alle Palestijnen verantwoordelijk zijn voor de misdaden van Hamas. Ook Palestijnse burgers hebben recht op veiligheid, bescherming en menselijke waardigheid. De maatstaf is niet tot welk volk iemand behoort, maar hoe wij omgaan met de mens die tegenover ons staat.

Een nieuwe zondvloed?

Wanneer wij het geweld in onze tijd zien, kunnen we ons afvragen of de wereld opnieuw een toestand nadert waarin het kwaad overheerst. De Bijbel geeft ons echter geen grond om te voorspellen dat de huidige gebeurtenissen zullen leiden tot een nieuwe zondvloed. Het verhaal van Noach is geen kalender waarmee toekomstige rampen kunnen worden berekend.

Het is wel een ernstige waarschuwing: geen enkele beschaving is moreel onaantastbaar. Wetenschappelijke vooruitgang, economische welvaart en militaire macht bieden geen garantie tegen moreel verval. Een samenleving kan technisch hoogontwikkeld zijn en tegelijkertijd haar verantwoordelijkheid tegenover de medemens verwaarlozen.

Daarom moeten we onszelf vragen stellen. Waar wordt geweld goedgepraat? Waar wordt haat aangewakkerd? Waar kijken wij weg wanneer mensen worden vernederd of vervolgd? Deze vragen gelden niet alleen voor anderen, maar ook voor onszelf.

De Bijbelse opdracht is om recht te doen, barmhartigheid te betrachten en de naaste lief te hebben. Dat vraagt om meer dan mooie woorden: we moeten opkomen voor bedreigden, onrecht weigeren goed te praten en voorkomen dat de strijd tegen het kwaad zelf een nieuwe cyclus van haat en ontmenselijking veroorzaakt.

De ark

Het verhaal van Noach eindigt niet bij de vernietiging. Er is ook een ark, een familie die overleeft en de mogelijkheid van een nieuw begin.

Volgens Rasji (11e eeuw) kreeg Noach de opdracht de ark gedurende 120 jaar te bouwen, zodat mensen vragen zouden stellen en mogelijk tot inkeer zouden komen. Zelfs de waarschuwing bood dus ruimte voor verandering.

De ark kan voor ons een beeld zijn van wat wij moeten beschermen: rechtvaardigheid, waarheid, onderwijs, mededogen en respect voor het menselijk leven. In onze tijd betekent dit dat terrorisme moet worden bestreden, gijzelaars niet als onderpand mogen worden misbruikt en burgers tegen geweld moeten worden beschermd.

De mens is niet machteloos tegenover moreel verval. Hij kan kiezen voor recht in plaats van willekeur, verantwoordelijkheid in plaats van eigenbelang en bescherming van het leven in plaats van verheerlijking van geweld.

De regenboog als teken van hoop

Aan het einde van de geschiedenis van Noach stelt G’d de regenboog in als teken van het verbond tussen Hem en de aarde (Genesis 9:12–17). De regenboog verschijnt juist tussen de wolken. Hij maakt de regen niet ongedaan en betekent evenmin dat er in de toekomst geen moeilijkheden meer zullen zijn.

De regenboog kan worden gezien als uitdrukking van een nieuwe ordening: de relatie tussen G’d en Zijn schepping blijft bestaan, ook al is de wereld begrensd en onvolmaakt. Het verbond geeft de mens een toekomst waarvoor hij verantwoordelijkheid kan dragen. De mens is een partner in G’ds schepping.

Zo wordt de regenboog een beeld van geloof en vertrouwen op G’d. Niet omdat wij iedere verborgen bedoeling begrijpen, maar omdat wij ons, ondanks onze beperkingen, aan G’d blijven vasthouden en ons deel van het verbond vervullen.