Sluiten

Zoeken.

Artikelen

Activiteiten

Kennisbank

Podcasts

Projecten

Publicaties

Videos

Overig

Waar ik thuishoor: een persoonlijk essay van een kind dat de Shoah heeft overleefd

Door Tswi J. Herschel - 

16 november 2026

629efd5e-ea96-4013-9134-695f0981cd6a_1536x1024

Tswi J. Herschel. | Foto: privéfoto Herschel

Vandaag werd ik wakker met mijn ouders in mijn gedachten, zoals ik elke dag doe, maar vandaag waren ze hechter dan normaal. Mijn vader was zevenentwintig en mijn moeder vierentwintig toen ze werden vermoord. Ze waren jonger dan mijn dochters nu, jonger dan mijn kleinkinderen die een van mijn dochters heeft opgevoed. Ik heb meer dan twee levens langer geleefd dan die van hen, en toch meet ik mijn dagen af aan de dagen die ze niet kregen.

Ik ben een kind dat de Shoah heeft overleefd. Ik ben een wees. Ik ben wees geweest zolang ik me bewust ben van iemand te zijn. Mensen zeggen soms dat het moeilijk moet zijn om ouders te verliezen. Maar ik ben ze niet verloren zoals je iets verliest wat je ooit vasthield en wist. 

Ik verloor ze voordat ik kon begrijpen wat ik had. Wat ik draag is niet zozeer herinnering als een vorm, een afwezigheid met randen. Het is de plek aan tafel waar niemand zat, de vraag die ik nooit heb kunnen stellen, de armen die ik me niet kan herinneren maar nooit ben gestopt met missen.

Ze werden op dezelfde dag vermoord. Daar heb ik mijn hele leven over nagedacht. In de wreedheid van die jaren was er misschien één kleine genade in, dat geen van beiden hoefde te leven met de wetenschap wat er met de ander is gebeurd. En er was ook een ondraaglijke wreedheid, dat ze samen werden weggerukt uit het leven en ik alleen achterbleef. Ik had geen broer en geen zus, niemand die mijn bloed en mijn verlies deelde en aan kon kijken en zeggen: ik herinner het me ook. Ik was de enige. 

Van mijn hele familie werd tachtig procent vermoord. Tachtig procent. Ik kan het aantal zeggen, maar ik kan het niet laten voelen zoals het is. Achter elk deel van dat getal zat een oom met een lach, een tante die in de keuken zong, een neef naast wie ik zou zijn opgegroeid. Een hele wereld van stemmen verstomde, en ik ben wat ervan overbleef.

“Van mijn hele familie werd tachtig procent vermoord. Tachtig procent. Ik kan het aantal zeggen, maar ik kan het niet laten voelen zoals het is.”

Ik ben geboren in Nederland. Dat wil ik duidelijk zeggen, want het doet ertoe hoe ik me vandaag voel. Ik was daar geen vreemde. De familie van mijn moeder en die van mijn vader woonden al meer dan vierhonderd jaar in Nederland. Vier eeuwen. Ze kwamen in dat land toen Joden op zoek waren naar een plek om te ademen, en ze bleven. Ze bouwden huizen en bedrijven, voedden kinderen op, begroeven hun doden in Nederlandse grond. Ze spraken de taal, hielden van de sloten, grachten en de grijze luchten, geloofden in de tolerantie van dat kleine, trotse land. 

Ze waren Nederlanders en Joden, en ze zagen geen tegenstelling in het zijn van beide. En toch, toen het moment daar was, betekende vierhonderd jaar erbij horen niets. Buren keken toe. Lijsten werden gemaakt. Treinen vertrokken. Een volk dat al generaties lang geworteld was, werd ontworteld alsof het nooit geplant was.

Dat is de les die ik in mijn botten draag, en het is geen les die ik uit boeken heb geleerd. Erbij horen is geen gevoel dat Joden zelf kunnen bepalen. Het kan snel door anderen worden ingetrokken, en de lengte van je geschiedenis biedt je geen bescherming.

En toch gaf ik niet op. Dat wil ik ook zeggen, want het is het ware aan mijn leven. 

Ik heb nooit opgegeven. Toen ik een kind zonder ouders was, gaf ik niet op. Toen ik een jonge man was die probeerde te begrijpen wie ik was en waar ik vandaan kwam, gaf ik niet op. Ik besloot, diep vanbinnen, dat de mensen die probeerden mijn familie uit te wissen, er niet in zouden slagen mij uit te wissen.

Als het leven van mijn ouders voortijdig was afgebroken, dan zou het mijne lang en vol zijn. Als mijn familie was vernietigd, zou ik een nieuwe opbouwen. Elke ochtend dat ik opstond, elke dag dat ik werkte, elke beslissing die ik nam om lief te hebben en te hopen was een daad van verzet. Het was mijn antwoord aan degenen die ons niet wilden.

“Elk kind van mij is een overwinning die mijn ouders niet hebben mogen meemaken.”

Ik bouwde een toekomst. Ik bouwde die met mijn eigen handen, uit niets, uit as. Ik vond een vrouw die aan mijn zijde stond door alles heen, die begreep zonder dat ik hoefde uit te leggen wat er onder mijn stiltes leefde. Samen brachten we twee dochters ter wereld. Ik kan je niet beschrijven wat het betekende om hen vast te houden, om naar hun gezichten te kijken en het leven te zien doorgaan waar het had moeten eindigen. 

Toen mijn eerste dochter werd geboren, dacht ik aan mijn moeder op vierentwintigjarige leeftijd, en ik huilde om alle kleinkinderen die ze nooit zou vasthouden. Elk kind van mij is een overwinning die mijn ouders niet hebben mogen meemaken. Ik probeer te leven alsof ze toekijken, en ik vertel mezelf dat ze dat op de een of andere manier, op een manier die ik niet kan verklaren, dat ze dat wel doen.

In 1986 namen we de beslissing die ik nu geloof dat de verstandigste van mijn leven was. We verlieten Amsterdam en gingen naar Israël. Mijn vrouw, mijn twee dochters en ik pakten ons leven in dozen en gingen naar huis. Ja, naar huis, hoewel ik er nooit had gewoond. Ik was geboren in Nederland en mijn voorouders hadden daar meer dan vierhonderd jaar gewoond, maar ik begreep in mijn hart dat ik naar huis ging. 

Vertrekken was niet makkelijk. Niets in het leven van een Jood is ooit eenvoudig. We lieten vrienden achter, een taal, een stad van wie ik hield, de graven van mensen die ik had gekend. Maar we gaven onze dochters iets wat ik nooit had gehad. We gaven hen een plek waar niemand hen ooit kon vertellen dat ze er niet bij hoorden.

“Ik zou alles geven om te kunnen zeggen dat Europa heeft geleerd, dat de belofte van 'nooit meer' werd nagekomen op straat en in de harten van gewone mensen. Maar dat kan ik niet zeggen.”

Vandaag, als ik naar de wereld kijk, voel ik iets wat ik alleen maar kan omschrijven als verschrikkelijk, en mijn besluit een stille rechtvaardiging, en het brengt me helemaal geen plezier. Ik zou alles geven om ongelijk te hebben. Ik zou alles geven om te kunnen zeggen dat Europa heeft geleerd, dat de belofte van ”nooit meer” werd nagekomen op straat en in de harten van gewone mensen. Maar dat kan ik niet zeggen. 

De situatie voor Joden in Europa vandaag is verwoestend. Ik lees het nieuws en voel de oude kou in mijn maag. Ik zie de antisemitische demonstraties en ik hoor de leuzen. Ik lees over Joodse kinderen die bang zijn een davidster om hun nek te dragen, over synagogen die gewapende bewakers nodig hebben, over families die stilletjes opnieuw beslissen of het tijd is om te vertrekken. 

Ik heb deze fluisteringen eerder gehoord. Ik heb mijn leven geleefd onder de gevolgen van de laatste keer dat de sfeer en hetze tegen Joden onopgemerkt bleven.

En toen kwam het, 7 oktober 2023.

Ik heb voor die dag geen woorden die toereikend zijn. Ik ben een man die het ergste heeft gezien wat de mensheid kan doen, wiens familie erdoor werd verteerd, en toch raakte die dag me als een klap waar ik mijn hele leven op had gewacht. Joden werden in hun huizen vermoord omdat ze Joden waren. Families werden afgeslacht. Baby’s werden meegenomen. Oude mensen, overlevenden zoals ik, werden uit hun bed getrokken.

In mijn eigen land, op de plek die het antwoord had moeten zijn op alles wat mijn ouders overkwam, gebeurde het opnieuw. Ik zat voor het nieuws en voelde me, voor het eerst in decennia, als dat kleine kind, wees en alleen, kijkend naar een wereld die het niets kon schelen.

“Dus zeg ik vandaag, met al het verdriet van een man die te veel heeft gezien, dat ik geloof dat er geen toekomst meer is voor Joden in Europa.”

Maar het was niet alleen de verschrikking van de dag zelf die me pijn deed. Het was wat daarna kwam. De stilte van sommigen, het vieren van anderen, de snelheid waarmee sympathie de schuld werd. 

Ik zag in Europa, in de steden die ik ooit thuis noemde, hoe de pijn van Joden iets werd om over te discussiëren in plaats van om te rouwen. Ik voelde de grond verschuiven. Ik begreep dat wat ik mijn hele leven had gevreesd niet in het verleden begraven lag. Het was alleen slapen.

Dus zeg ik vandaag, met al het verdriet van een man die te veel heeft gezien, dat ik geloof dat er geen toekomst meer is voor Joden in Europa. Ik haal geen vreugde uit het te zeggen. Ik hield van Nederland. Ik draag haar taal nog steeds in mijn mond en haar landschappen in mijn geheugen. Mijn voorouders gaven het vier eeuwen van hun leven. 

Maar liefde is niet genoeg als de liefde niet wordt beantwoord, en de geschiedenis heeft mij geleerd dat wachten tot de storm voorbijtrekt een luxe is die Joden zich nooit hebben kunnen veroorloven. Degenen die bleven en vertrouwden op het goede van hun buren betaalden een prijs die ik in mijn gedachten en botten draag.

En daarom ben ik dankbaar, meer dan ik kan zeggen, voor de beslissing die we in 1986 namen. Ik denk er elke dag aan, maar vandaag het meest van alles. We zijn niet door vuur verdreven. We vertrokken met open ogen en open harten, en daarom kan ik het een perfect besluit noemen. We kozen het leven, we kozen ons volk, we kozen een land waar de Joodse toekomst geen verzoek is maar een feit.

“Ik ben als wees geboren en heb als overlevende geleefd. Maar ik zal als Jood sterven thuis, omringd door mijn kinderen en kleinkinderen, in een land dat van mij is.”

Mijn dochters zijn volwassen geworden op een plek waar ze nooit hoefden te verbergen wie ze zijn. Mijn kleinkinderen zullen nooit weten wat het is om gast te zijn in een huis dat hen kan vragen te vertrekken. (Rot op naar je land.)

Ik ben gelukkig. Ik wil dat woord duidelijk opschrijven, want het verrast zelfs mij.

Na alles ben ik gelukkig. Ik leef onder mijn volk, in ons eigen land, in het land van mijn voorouders en het land van mijn kinderen. Ik hoor Hebreeuws op straat. Ik zie Joodse kinderen zonder angst naar school lopen, lachend en hun tassen dragen. Ik vier de feestdagen onder een natie die ze met mij viert.

Het is geen perfecte plek en geen vreedzame. We hebben vijanden, we hebben pijn, we hebben verliezen die het hart verscheuren. Maar het is van ons. En als we hier lijden, lijden we als een volk dat samen zal staan, niet als geïsoleerde families die wachten tot iemand anders over ons lot bepaalt.

Als ik stil ben, stel ik me mijn ouders voor. Ik stel me mijn vader voor op zevenentwintig en mijn moeder op vierentwintig, jong en vol plannen, niet wetend wat er zou komen. Ik stel me voor dat ik hen vertel wat er van het kind is geworden dat ze achterlieten. Ik zou ze vertellen:

Ik heb het overleefd. Ik heb een gezin opgebouwd. Ik heb twee dochters, en ik heb kleinkinderen, en die kinderen groeien vrij op. Ik ben nu een oude man, en ik leef in het land van ons volk, en ik ben niet bang.

Ik zou hen vertellen dat het verhaal niet eindigde waar ze gedwongen werden mij achter te laten. Ik zou hen vertellen dat zij de reden zijn dat ik nooit heb opgegeven.

Zo voel ik me vandaag. Ik voel verdriet dat me nooit heeft verlaten, en verdriet dat is heropend door de nieuwe duisternis van de wereld. Ik voel trots op het gezin dat ik heb opgevoed uit de as van degene die is weggenomen. Ik voel dankbaarheid voor een land dat zijn deuren heeft geopend, en voor de wijsheid, of het nu geluk, instinct of een stille erfenis van degenen die mij voorgingen, die ons hier in de tijd heeft gebracht.

En ik voel, onder dit alles, een diepe en gesettelde rust in het weten waar ik thuishoor.

Ik ben als wees geboren en heb als overlevende geleefd. Maar ik zal als Jood sterven thuis, omringd door mijn kinderen en kleinkinderen, in een land dat van mij is. Mijn ouders kregen dat einde niet. Ik heb het voor hen, en voor iedereen die vermoord is, en voor iedereen die deze dag niet heeft overleefd.

Dat is mijn antwoord op de geschiedenis. Dat is mijn overwinning. En daarom kan ik, ondanks alles, vandaag zeggen: “Ik ben thuis”.

Dit artikel is met toestemming overgenomen van Nijmans Nieuwsbriefje.

De auteur

Tswi J. Herschel

Doneren
Abonneren
Agenda