De zogenaamde snelweg naar het noorden voert door Netanya en wordt omringd door bouwplaatsen, die zelfs in het weekend voor vertraging zorgen. Ik wil proberen een parkeerplaats, een bloemenwinkel en Adina, de grootmoeder van Yonatan, te vinden in het drukke stadscentrum. Drie kleine wonderen voor een kostbaar en helend moment.

Adina ligt op haar bed te rusten, omdat ze zich zwak voelt. Ze wordt verzorgd door een jonge vrouw uit India die speciaal voor haar Hebreeuws heeft geleerd. Deze dame, die nog steeds een mooie vrouw is en zo’n bijzonder charisma heeft, heeft een hele eeuw menselijke geschiedenis meegemaakt!

“Dat is mijn vader op de foto, en mijn broer staat links van hem. En op de andere foto ben ik dat, samen met mijn moeder,” legt Adina uit. De verpleegster heeft de foto’s tegenover Adina’s bed opgehangen, zodat ze ze altijd kan zien.

Ik vertel Adina over mijn familie, over de vele christenen in Duitsland die van het Joodse volk houden, over mijn werk. “Dat is heel mooi,” zegt Adina herhaaldelijk met zachte stem; elke zin kost haar duidelijk veel moeite. De heldere bloemen laten haar gezicht oplichten.

Als ik haar de kaart met het vers uit Jesaja 62 voorlees, herhaalt ze zachtjes elk woord: “U zult een sierlijke kroon zijn in de hand van de HEERE...”

Dan fluistert ze met al haar kracht: “Je kunt je niet voorstellen hoe blij ik ben dat je me hebt bezocht!”

Pas achteraf hoor ik haar hele verhaal van haar kleinzoon Yonatan.

Van de Karpaten naar Auschwitz

“Mijn grootmoeder werd in 1924 geboren in een klein dorpje genaamd Svaliava, vlakbij Mukachevo in de Karpaten; destijds was dat Tsjechië, tegenwoordig is het Oekraïne,” vertelt Yonatan me. “Ze was het middelste kind van drie. Haar oudere broer, Hersz, staat samen met haar op de foto met hun moeder. Haar jongere broer, Shmil (Schmuel), is op de foto te zien met zijn vader. Ze waren welgesteld en hadden een groot huis. Hun vader, Yitzchak, was vaak voor zaken in Amerika, en Malka, hun moeder, bleef bij de kinderen.”

Toen de oorlog uitbrak, keerde Yitzchak terug om bij zijn gezin te zijn. Hij werd onmiddellijk gedeporteerd naar een werkkamp, waar hij omkwam. Ook Adina’s oudere broer verdween in een werkkamp.

“Mijn grootmoeder was al 18 toen de Duitsers het gebied binnenvielen,” vervolgt Yonatan. “Ze werd samen met haar moeder en jongere broertje naar Auschwitz gedeporteerd. Ze herinnert zich dat ze in de rij moesten gaan staan voor een zekere Mengele. Toen werd Shmil, haar jongere broertje, eruit gehaald. Hij was misschien 8 of 9. Malka begon te huilen en rende achter haar zoon aan. Zo gingen ze allebei samen de rij in, op weg naar de gaskamer.

“Mijn grootmoeder begreep niet wat er gebeurde. Ze was wanhopig omdat ze van haar familie werd gescheiden. ‘Zie je die rook daar? Daar worden ze naartoe gebracht,’ zei een van de gevangenen tegen haar. Ze moest tot de bevrijding in het crematorium werken. Het was haar taak om de lichamen te onderzoeken nadat ze waren vergast, om te zien of ze goud droegen.”

Ik kan nauwelijks ademen terwijl Yonatan me dit ongelooflijk tragische verhaal zo nuchter aan de telefoon vertelt. Ik zou het liefst nu meteen terugrijden naar Netanya.

“Mijn grootmoeder heeft er nooit over gesproken. Maar mijn moeder groeide op terwijl haar moeder elke nacht in haar slaap schreeuwde van nachtmerries en huilde om haar familie. Ze had altijd sterke slaappillen nodig om in slaap te kunnen vallen.”

Een nieuwe start in Amerika

Na de oorlog werd Adina samen met andere overlevenden naar Hongarije gebracht; een jaar later ging ze aan boord van een schip naar de Verenigde Staten. Ze was toen 22 jaar oud en helemaal alleen op de wereld. Een Joods echtpaar uit Minnesota adopteerde haar, gaf haar een nieuw thuis en hielp haar bij haar opleiding tot kleuterleidster – een beroep dat ze haar hele leven met grote passie heeft uitgeoefend. Uiteindelijk verhuisde ze naar New York, waar zich een grote gemeenschap van overlevenden van de Holocaust had gevormd. Ze werd nog steeds gekweld door de vraag wat er van haar oudere broer was geworden.

“Op een dag stond ze in de rij bij de kassa in een winkel,” vertelt Yonatan. “Iemand tikte haar op de schouder. Het was Hersz, haar broer, die twee jaar ouder was dan zij. Hij was al heel lang naar haar op zoek. Vanaf dat moment zorgde hij de rest van zijn leven voor haar. Hij bezat al verschillende bars in New York en had een zekere welvaart vergaard. Hij bezocht haar elke Sjabbat. En om de paar jaar kocht hij een auto voor haar, ook al had ze al een gezin en was ze ruimschoots voorzien. Hij ondersteunde haar als een grote broer tot het einde van zijn leven, 17 jaar geleden.”

Alija op 81-jarige leeftijd

Na dertig jaar verhuisde Adina met haar gezin naar Florida, waar ze nog eens twintig jaar bleef wonen. Toen ze al geruime tijd met pensioen was, besloot ze – op 81-jarige leeftijd – om samen met haar 90-jarige echtgenoot alija te maken en hun twee dochters naar Israël te volgen. Ze had al Hebreeuws geleerd in haar geboortestad in de Karpaten.

“Oma Adina had altijd gasten voor de Sjabbat,” herinnert Yonatan zich. “Als we haar in de VS bezochten, zaten er vaak tien of vijftien gasten aan tafel die verder niemand hadden.”

Als Yonatan enkele minuten na mijn bezoek de foto’s van de bloemen van de verpleegster ontvangt, bedankt hij me hartelijk. “Wat je voor mijn oma hebt gedaan, is ongelooflijk!” Echt waar? Ik voel me vereerd door zijn woorden. In het licht van Adina’s verhaal lijkt wat ik heb gedaan minder dan niets. Nu hij me het hele verhaal heeft verteld, wil ik alleen maar huilen. En weer teruggaan naar Netanya. Maar tegelijkertijd weet ik dat God het weinige dat we hebben, neemt en er iets goddelijks van maakt.